Categories
Uncategorized

تێکچونی وەسواسی ناچاری Obsessive-compulsive disorder

تێکچونی وەسواسی ناچاری Obsessive-compulsive disorder

OCD چییە؟

تێکچونی وەسوەسی ناچاری (Obsessive-compulsive disorder – OCD) حاڵەتێکی درێژخایەنی تەندروستی دەروونییە (mental health condition) کە وەسوەسە یان  ناچاری (مەبەست لە ناچاری، ئەنجامدانی شتێکە بەبێ ویستی خۆت: ئامادەکار)  یان هەردووکییان لەخۆدەگرێت. لە ئەمریکا نزیکەی لەسەدا ٢ بۆ ٣ی خەڵک ئەم حاڵەتەیان هەیە، بەپێی ئامارەکانی کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی (American Psychiatric Association).

ئەو کەسانەی کە لەگەڵ OCD دەژین بە شێوەیەکی گشتی ئەزموونی وەسوەسە و  بیرکردنەوە نەخوازراوە دووبارەبووەوەکان دەکەن کە دەبنە پاڵنەرێکی زۆر بۆ دووبارەکردنەوەی ڕەفتارێکی دیاریکراو. بۆ نمونە، خەڵکێکی زۆر  چەندین جار پشکنین دەکەن بۆ ئەوەی دڵنیابن لەوەی کە ئایا کە دەرگای ماڵەوەیان داخستووە یان سۆباکەیان کوژاندووەتەوە.

بۆ ئەو کەسانەی کە لەگەڵ OCD دەژین، ئەم نەریتانەی ڕۆژانە پەیڕەوی دەکەن هەڵبژاردنی کەسی نین  بەڵکو ژیانی ڕۆژانە ئاڵۆز و وێران دەکەن. زۆرێک لە کەسانی تووشبوو بە OCD ئەو بیرکردنەوە و بیروباوەڕانەی کە وەک سوتەمەنییەک وان ناچاریییان دەکەن بە مامەڵەی نالۆژیکی.

لەوانەیە گوێت لە کەسێک بێت بڵێت “من زۆر  OCDم ، یان من زۆر واسواسم”،  چونکە حەز دەکات ئەو شتانەی لەسەر مێزەکەیانن بە شێوەیەکی ڕێکخراو بمێننەوە یان پێیان باشە ڕاستەوخۆ دوای هەموو ژەمێک قاپەکان بشۆن و دایبنێن.

بەڵام OCD زۆر زیاترە لە حەزی کەسی بۆ پاکوخاوێنی یان ڕێکخراوی. نیشانەکانی OCD بەشێکی بەرچاو لە ژیانی ڕۆژانەی کەسێک دەگرێتەوە و چالاکییە سادەکانی تێکدەدەن و دڵەڕاوکێیان بۆ دروست دەکەن. ئەو کەسانەی کە تووشی OCD بوون زۆرجار دەزانن کە وەسوەسە و ناچارییەکان لە واقیعدا بەو جۆرە نین، بەڵام هێشتا هەست بە ناچاری دەکەن کە بەردەوام بن لەسەریان.

نیشانەکانی

OCD دوو جۆر نیشانەی سەرەکی لەخۆدەگرێت:

  • وەسواسییەکان (obsessions)
  • ناچارییەکان (compulsions)

زۆرێک لەو کەسانەی کە لەگەڵ OCD دەژین هەم تووشی وەسوەسە و هەم ناچاری دەبن، بەڵام هەندێک کەس تەنیا تووشی یەکێک یان ئەوی دیکە دەبن. نیشانەکانی کاتی و کورتخایەن نین. تەنانەت نیشانە سادەکانی دەتوانن ڕۆژانە لانیکەم کاتژمێرێک کەسەکە گیرۆدە بکەن  و کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر چالاکییەکانی ڕۆژانەی هەبێت.

 وەسوەسە یان ناچاری لەوانەیە کاریگەری لەسەر توانای سەرنجت هەبێت لە قوتابخانە یان جێبەجێکردن و تەواوکردنی ئەرکەکان لە شوێنی کارەکەت. تەنانەت دەتوانن ڕێگریت لێبکەن لە چوونە قوتابخانە یان کار، یان هەر شوێنێکی تر. لەوانەیە بزانیت بیرکردنەوە وەسوەسەییەکان ڕاست نین، یان بزانیت کە ڕەفتارە ناچارییەکان لە ڕاستیدا هیچ سوودێکییان نییە  بۆ ڕێگریکردن لەوەی کە ناتەوێت ڕووبدات. بەڵام زۆرجار هەست بەوە دەکەیت کە ناتوانی خۆت کۆنتڕۆڵ بکەیت.

وەسواسییەکان (obsessions)

هۆکاری بیرکردنەوە وەسواسییەکان دەتوانێت هەمەچەشن بێت، بەڵام چەند بابەتێکی باو بریتین لە:

  • نیگەرانی سەبارەت بە  میکرۆب، پیسی یان نەخۆشی
  • ترس لە زیانگەیاندن بە خۆت یان کەسێکی تر
  • ترس لە وتنی شتێکی مەترسیدار یان قێزەون
  • ویستی  ئەوەی کەلوپەلەکانت ڕێکخراو بن، ڕێک و پێک بن، یان هاوسەنگ بن
  • بیرکردنەوەی سێکسی یان توندوتیژی ئاشکرا
  • نیگەرانی سەبارەت بە  فڕێدانی کەلوپەلەکانت
  • پرسیارکردن سەبارەت  ئارەزوو و ڕێبازە سێکسییەکان
  • نیگەرانی تەندروستی و سەلامەتی خۆت یان ئازیزانت

ئەم بیرکردنەوە نەخوازراو  تێوەگلاوانە بەردەوام دەگەڕێنەوە، هەرچەندە هەوڵبدەیت پشتگوێیان بخەیت یان سەرکوتیان بکەیت. هەر بەردەوام بوونیان دەتوانێت ببێتە هۆی قەناعەتێکی بەهێزتر کە لەوانەیە ڕاست بن، یان ڕەنگە ڕاست بن، ئەگەر هەنگاو نەنێیت بۆ ڕێگریکردن لێیان.

ناچارییەکان (compulsions)

نموونەی ڕەفتارە ناچارییەکان لە OCD بریتین لە:

  • شوشتنی دەست، شتەکان یان جەستەت
  • ڕێکخستن یان ڕیزبەندکردنی شتەکان بە شێوەیەکی ورد و دیاریکراو
  • دوبارە ژماردنەوەی پارە یان هەر شتێکی تر
  •  دووبارەکردنەوەی دەستەواژەییەکی تایبەت
  • دەست لێدان لە شتێک لە چەندین کاتی جیاوازدا
  • زیادەڕەوی لە دڵنیاکردنەوەی شتەکان چ بۆخۆت یان کەسانی تر
  • کۆکردنەوەی هەندێک شت یان کڕینی چەند شتێک لە هەمان شت
  • شاردنەوەی ئەو شتانەی کە دەتوانیت بەکاریان بهێنیت بۆ ئازاردانی خۆت یان کەسێکی تر
  • لە ڕووی دەروونییەوە بەسەر کردارەکانتدا دەگەڕێیتەوە بۆ ئەوەی دڵنیا بیت کە زیانت بە کەسی تر نەگەیاندووە

دەکرێت بیرکردنەوە ناچارییەکان وەک وەڵام دانەوەیەک وابن  بۆ وەسواسییەکان. کاتێک وەسوەسەیەک سەرهەڵدەدات، لەوانەیە خۆت ناچار بکەیت کە هەنگاو بنێیت بۆ ئەوەی ئەو دڵەڕاوکێ و ناڕەحەتییەی کە  بەهۆی وەسوەسەکەەوە دروستی دەکات ڕزگارت بێت یان ئەو بیرکردنەوە وەسوەسەییە نەتوانێت بێتە دی. لەوانەیە پێت وابێت کە پێویستە ئەم کردارە بۆ چەندین جار دووبارە بکەیتەوە  تاوەکو شتەکان بە  “کامڵی” دەردەکەون. ئەگەر لە کاتی ئەنجامندانەوەی کردارەکەدا هەڵەیەک بکەیت، لەوانەیە هەست بکەیت کە کارەکەت ئەنجامێکی باشی نابێت مەگەر لە سەرەتاوە دەست پێبکەیتەوە یان  بە تەواوی کارەکە نەکەیت.

هۆکاری OCD چییە؟

شارەزایان بە تەواوی نازانن هۆکاری OCD چییە، بەڵام هۆکاری بۆماوەیی لەگەڵ ئەم حاڵەتە ڕەنگە  ڕۆڵێکی  گەورەی هەبێت. ئەگەر ئەندامێکی نزیکی خێزانەکەت تووشی OCD بووبێت، ئەوا ئەگەری تووشبوونت بەو حاڵەتە زیاترە.

هەروەها گەشەسەندنی ناڕێک و تێکچوونی هەندێک ناوچەی مێشک پەیوەندی بەو حاڵەتەوە هەیە، بەپێی سەرچاوەی پەیمانگای نیشتمانی تەندروستی دەروونی. هەندێک بەڵگە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە OCD ڕەنگە بەشێکی پەیوەندی بە چۆنیەتی وەڵامدانەوەی مێشکتەوە هەبێت بۆ سیرۆتۆنین (Serotonin) کە دەمارەگوێزەرەوەیەکە یارمەتی ڕێکخستنی میزاج و خەوتن دەدات، هەروەها چەندین ئەرکی گرنگی دیکەی هەیە لە تەواو جەستەتدا.

فاکتەرە مەترسیدارەکان بۆ OCD

ئەگەر لە ڕووی بۆماوەییەوە ئەگەری تووشبوونت بە OCD زیاترە، هۆکارەکانی دیکەش دەتوانن چانسی تووشبوونت بەو حاڵەتە زیاد بکەن.

لەوانە:

  • فشار یان زەبری دەروونی: فشاری دەروونی زۆر لە ماڵەوە، قوتابخانە، شوێنی کار، یان لە پەیوەندییە کەسییەکاندا دەتوانێت ئەگەری تووشبوونت بە  OCD زیاتر  یان نیشانەکانی ئێستات خراپتر بکات.
  • کەسایەتی: هەندێک لە سیفەتە کەسییەکان لەوانەش سەختی مامەڵەکردنت لەگەڵ هەستی نادڵنیایی (واتە نائاسودە و نیگەرانیت زیاتر ببێت کاتێک هەست بە نادڵنیایی یان ناڕوونی سەبارەت بە شتێک دەکەیت)، بەرزبوونەوەی هەستی بەرپرسیارێتی یان کامڵگەرایی  لەوانەیە هۆکارانێک بن بۆ OCD. بەڵام، هەندێک مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا ئەمانە لە ڕاستیدا تایبەتمەندی جێگیرن یان وەڵامی هەندێک حاڵەتی فێربوونن کە دەتوانن بگۆڕدرێن ؟
  • ئازاردان لە سەردەمی منداڵیدا: ئەو منداڵانەی کە تووشی ئازاردان یان ئەزموونی تری زەبربەخشی منداڵی دەبن، وەکو پێوتنی قسەی ناشرین یان پشتگوێخستنی زۆر، ئەگەری تووشبوونیان بەم حاڵەتە زیاترە.
  • Childhood acute neuropsychiatric symptoms (CANS): بۆ هەندێک لە منداڵان، OCD لەناکاو دوای هەوکردن دەست پێدەکات. دوای هەوکردنی سترێپتۆکۆکی (هەوکردنێکی بەکتریایە کە دەبێتە هۆی هەوکردن و ئازار لە قوڕگدا. ئەم حاڵەتە باوەش بەهۆی بەکتریاکانی گروپی A Streptococcus دروست دەبێت)، ئەم نیشانەیە بە PANDAS ناسراوە، کە کورتکراوەی تێکچونی دەروونی دەماری بەرگری خۆکارانەی منداڵانە، کە پەیوەندییان بە سترێپتۆکۆکۆسەوە هەیە. بەڵام هەوکردن یان نەخۆشیەکانی تریش دەبنە هۆی نیشانەکانی.
  • برینداربوونی زەبری مێشک (Traumatic brain injury): بەپێی توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢١، ڕەنگە بۆ یەکەمجار نیشانەکانی تێکچونی OCD دەربکەون دوای زەبری سەر(head injury: زەبری سەر هەر جۆرە زەبرێکە بۆ مێشک، کەللەسەر، یان پێستی سەرت. ئەمەش لەوانەیە لە لێدانێکی سووکەوە دەست پێبکات تا برینێکی زەبراوی مێشک).

بەڵام ئاگاداربە  کە دەکرێت هۆکاری بۆماوەیی تێکچونی OCDیت هەبێت لەگەڵ هۆکارەکانی تری مەترسی بەڵام هێشتا هەرگیز خۆت تووشی حاڵەتەکە نەبووبیت. لەمەش زیاتر، ئەو کەسانەی کە هیچ هۆکارێکی مەترسی ناسراویان نییە، هێشتا دەکرێت تووشی OCD بببن.

زۆرجار OCD لەگەڵ حاڵەتەکانی تری تەندروستی دەروونیدا ڕوودەدات، لەوانە:

  • تێکچونی کەم سەرنجی فرە جوڵە (ADHD)
  • نەخۆشی تۆرێت (Tourette syndrome)
  • تێکچونی خەمۆکی سەرەکی (major depressive disorder)
  • تێکچونی دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی ((social anxiety disorder
  • تێکچونی خواردن  (eating disorder)

لە ڕاستیدا، نزیکەی لەسەدا ٩٠ی  ئەو کەسانەی کە OCD یان هەیە، لەگەل گرفتێکی تری تەندروستی دەروونییان هەیە، کە گرفتەکانی دڵەڕاوکێ باوترینن. بەڵام هەبوونی یەکێک لەم حاڵەتانە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەو مانایە نییە کە ئەگەری تووشبوونت بە OCD زیاترە.

دەستنیشانکردنی تێکچونی OCD

ئەگەر تووشی وەسوەسە یان هەستی ناچاری بوویت، پزیشکێک یان چارەسەرکارێکی دەروونی دەتوانێت  یارمەتیت بدات بۆ دەستنیشانکردن و گەڕان بەدوای باشترین بژاردەکانی چارەسەرکردن.

نیشانەکانی OCD یەکەمجار لە  تەمەنی منداڵیدا بۆ نزیکەی نیوەی ئەو کەسانە دەردەکەون کە لەگەڵ ئەم حاڵەتەدا دەژین. لەبەر ئەوەی زۆرجار نیشانەکان وردە وردە دەست پێدەکەن، لەوانەیە یەکسەر زۆر هەست پێنەکرێت. لە ڕاستیدا زۆر کەس ساڵانێک لەگەڵ ئەو حاڵەتەدا دەژین پێش ئەوەی داوای هاوکاری بکەن.

ڕەنگە بیرکردنەوەی وەسواسی و ناچارییەکانت لەگەڵ دایک و باوکتدا باس کردبێت.، ئەوانیش بە  پێکەنینەوە باوەشیان پێداکردبیت و گوتبێتییان: “خەم مەخۆ، ئاساییە ئەوە” بەڵام پێدانی ناز و خۆشەویستی هیچی کارێکی وەها ناکات کە حاڵەتەکە سوکتر بکات.

 ڕەنگە هەوڵت دابێت بۆ هاوکارێکت ڕوون بکەیتەوە کە دەبێت کەلوپەلەکانی سەر مێزەکەت هەمیشە بە شێوەیەکی ڕیزبەندی ڕێکبخەیت. کاتێک شتێک هەڵبگرن و لە شوێنی خۆی داینەنێنەوە، ڕەنگە هەستت بە نائاسودەییەکی زۆر بکەیت تا ئەوکاتەی دەخرێتەوە شوێنی خۆی. لەوانەیە دواتر پێیان وتبیت “وای کە چەندە کەسێکی نامۆی!”

پزیشک یان چارەسەرکاری دەروونی پێت پێناکەنێت و بڕیارت لەسەر نادات. ئەوان بە میهرەبانی و هاوسۆزییەوە گوێ لە بارودۆخەکەت دەگرن و یارمەتیت دەدەن دەست بکەیت بە چارەسەرکردنیان.

ئەوان بە پرسیارکردن سەبارەت بەو وەسوەسە یان ڕفتارە ناچاریانەی کە تووشی دەبیت دەست پێدەکەن، لەوانە:

  • ڕۆژانە چەند کاتت دەگرن؟
  • چی دەکەیت بۆ ئەوەی هەوڵبدەیت و پشتگوێیان بخەیت یان سەرکوتیان بکەیت؟
  • وەسوەسە و ناچارییەکان چ کاریگەرییەکیان لەسەر پەیوەندییەکان و ژیانی ڕۆژانەت هەیە؟

هەروەها پرسیار لەبارەی ئەو دەرمانانە دەکەن کە تۆ دەیخۆیت و هەر نیشانەیەکی تری تەندروستی دەروونی یان پزیشکی کە تووشی دەبیت بۆ ئەوەی ڕێنماییت بکەن  لە کەمکردنەوەی کاریگەرییە خراپەکانی دەرمان یان حاڵەتەکانی تر.

حاڵەتەکانی تری تەندروستی دەروونی دەتوانن نیشانەکانی لە OCD دەچن:

  • تێکچونی ناڕێکی جەستەیی (Body dysmorphic disorder): بیرکردنەوە چەقبەستووەکان یان ڕەفتارە دووبارەبووەکان لەخۆدەگرێت کە پەیوەندییان بە دەرکەوتنی شێوەی جەستەییەوە هەیە.
  • تریکۆتیلۆمانیا ( :(Trichotillomaniaبریتییە لە هەوڵدانی بەردەوام بۆ دەرهێنانی قژی خۆت.
  • خەمۆکی (Depression): دەتوانێت بیرکردنەوە نەخوازراوە دووبارەبووەوەکان لەخۆبگرێت، بەڵام ئەم بیرکردنەوانە بەگشتی نابنە هۆی ڕەفتاری ناچاری.
  • تێکچونی کۆکردنەوە (Hoarding disorder): بریتییە لە کۆکردنەوەی زیاد لە پێویستی شتە ناپێویستەکان و ترس لە فڕێدانی شتەکان. کەسانەی کە تووشی OCD بوون لەوانەیە تەنها شتەکان کۆبکەنەوە یان پاشەکەوتییان بکەن بەهۆی هەستییان بۆ تەواوکردنی کۆمەڵەیەک (وەک دەڵێت با شوێنی بەتاڵ نەبێت هەمووی پڕ بکرێتەوە: ئامادەکار)  یان لەبەر ئەوەی پێیان وایە فڕێدانی شتەکان دەبێتە هۆی زەرەری گەورە لە کاتێکدا هیچ کارێکییان پێی نابێت.
  • تێکچونی دڵەڕاوکێی گشتگیر (Generalized anxiety disorder):  نیگەرانی زۆر و بەردەوام لەخۆدەگرێت هەرچەندە ئەم نیگەرانیانە زۆرجار پەیوەندییان بە ژیانی ڕۆژانەوە هەیە. لە کاتێکدا لەوانەیە ببنە هۆی ئەوەی کە خۆت لە هەندێک کەس یان بارودۆخ بەدوور بگرێت، بەڵام بە گشتی نابنە هۆی ڕفتاری ناچاری.
  • تیک (Tics):  واتە جوڵەی لەناکاو و دووبارەبووەوە، دەتوانێت لەگەڵ OCD ڕووبدات. زۆر باو نییە کە ئەو کەسانەی کە تووشی OCD بوون تووشی تێکچونی تیک بوون. دەتوانیت تووشی تێکچونی تیک بیت بەبێ ئەوەی تووشی OCD بیت.

پسپۆڕی دەروونی هەموو ئەو زانیاریانەی کە کۆیان دەکاتەوە بەکاریدەهێنێت بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا OCD دروستترین دەستنیشانکردنە لەناو ئەو ئەگەرانەی سەرەوە کە باسکران.

چارەسەر

پەیوەندیکردن بە چارەسەرکارێکی دەروونییەوە کە ئەزموونی چارەسەرکردنی OCD هەیە هەنگاوێکی یەکەمی باشە بۆ گەڕان بەدوای بژاردەی چارەسەری یارمەتیدەر.

بەگشتی چارەسەری OCD هەردوو چارەسەری دەروونی (psychotherapy) و دەرمان (medication) لەخۆدەگرێت.

دەرمان (medication)

چەند دەرمانێکی دەروونی دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی نیشانەکانی OCD کە پزیشکی دەروونی یان پزیشکی دیکەی دەرمانساز لەوانەیە ئەمانە بنووسێت:

  • ڕێگریکەری هەڵبژێردراوی وەرگرتنەوەی سیرۆتۆنین (SSRI)، وەک فلۆکستین (Prozac) یان سێرترالین (Zoloft)
  • دژە خەمۆکی سێ خولیی کلۆمیپرامین (Anafranil)، هەرچەندە ئەم دەرمانە بەگشتی وەک چارەسەری یەکەمجار نانووسرێت
  • دەرمانی دژە باری دەروونی وەک ئاریپیپرازۆڵ (Abilify) یان ڕیسپریدۆن (Risperdal)، کە دەتوانێت کاریگەرییەکانی SSRI بەرز بکاتەوە

هەندێک جار پێویستە 8 بۆ 12 هەفتە بخایەنێت پێش ئەوەی SSRIەکان کاریگەرییان خۆیان دروست بکەن، بۆیە بەردەوام بە لە خواردنی دەرمانەکانت بەپێی ڕێنماییەکان تەنانەت ئەگەر دەستبەجێ هەست بە باشتربوونیش نەکەیت.

هەندێک کاریگەری لاوەکی (side effects) ئەگەری هەیە، بۆیە هەمیشە بتەوێت کە  پزیشک و چارەسەرکارە دەروونییەکەت ئاگادار بکەیتەوە دەربارەی هەر نیشانەیەکی نەخوازراو کە لە کاتی خواردنی دەرمانەکاندا کە تووشی دەبیت.

چارەسەری دەروونی (Therapy)

چارەسەرکاری دەروونی بە شێوەیەکی گشتی پێشنیاری چارەسەرێک دەکەن وەک بەشێک لە ڕێبازێکی تێکەڵاو بۆ چارەسەرکردن. زۆرجار دەرمان دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ کەمکردنەوەی نیشانەکان، بەڵام بە کارکردن لەگەڵ چارەسەرکار، فێری ئەمانە دەبیت:

  • ڕێگاکانی بەڕێوەبردنی بیرکردنەوە نەخوازراوەکان و گۆڕینی ڕفتارە خۆیەکییەکان.
  • ستراتیژییەکانی پشوودان بۆ و ڕووبەڕووبوونەوەی نائارامی سۆزداری.

ڕێگاکانی چارەسەری پێشنیار کراو بۆ OCD بریتین لە:

  • چارەسەری ڕەفتاری مەعریفی (CBT): چارەسەری ڕفتاری مەعریفی دەتوانێت یارمەتیت بدات فێری دیاریکردن و دووبارە داڕشتنەوەی شێوازەکانی بیرکردنەوە و ڕەفتارە نەخوازراوەکان یان نەرێنییەکان ببیت.
  • بەرکەوتن و خۆپاراستن لە وەڵامدانەوە (ERP): ئەمە جۆرێکە لە CBT کە  فێرت دەکات چۆن مامەڵە لەگەل بارودۆخەکان بکەیت بە  نزیکبوونەوەی وردە وردە و بەرکەوتن بە دۆخە ترسناکەکان، یان نیگەرانییەکان کە  ڕەگەکەی وەسوەسە یان  ڕفتارە ناچارییەکان دەگرێتەوە.
  •  تێڕامانی بنەمای چارەسەری مەعریفی (MBCT): بریتییە لە فێربوونی کارامەییەکانی تێڕامان ( mindfulness skills) بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو بێزارییانەی کە بەهۆی بیرکردنەوە وەسواسییەکانەوە سەرهەڵدەدات.

ڕێبازەکانی تر

هەروەها هەندێک بەڵگەی سنووردار هەن  پشتگیری لە وروژانی مێشک (brain stimulation) دەکەن بۆ نیشانەکانی OCD.

  • وروژانی قووڵی مێشک ((Deep brain stimulation: بریتییە لە گەیاندنی پەستانی کارەبایی ڕاستەوخۆ بۆ ناوچەکانی مێشک کە پەیوەندییان بە  OCD هەیە، لە ڕێگەی جەمسەری کارەبایی تەنکەوە. ئەم ڕێکارە پێویستی بە نەشتەرگەری هەیە، بۆیە بە ئەگەرێکی زۆرەوە پزیشک و چارەسەرکاری دەروونی تەنها بۆ نیشانە زۆر توندەکان پێشنیاری دەکەن کە دەزانن بە چارەسەرەکانی دیکە چارەخواز باش نابێت.
  • هاندانی موگناتیسی سەر (Transcranial magnetic stimulation): بریتییە لە پەستانی موگناتیسی، کە لە ڕێگەی کویلێکی موگناتیسیەوە دەگەیەنرێتە مێشکت. شارەزایان پێیان وایە پەستانی موگناتیسی یارمەتی کەمکردنەوەی نیشانەکانی OCD دەدات لەڕێگەی هاندانی ناوچە پەیوەندیدارەکانی مێشک. ئەم ڕێکارییە ئاساییە و  پێویستی بە نەشتەرگەری نییە و زۆرجار لەگەڵ دەرمان و چارەسەرکردن بەکاردەهێنرێت.

جۆرەکانی OCD

پۆلێنبەندییەکی فەرمی بۆ جۆرە جیاوازەکانی OCD نییە، بەڵام پسپۆڕان بە شێوەیەکی باو نیشانەکان جیا دەکەنەوە بۆ چەند ژێر جۆرێک:

  • پاکی و پیسی
  • ترس لە زیان و پشکنین کردن
  • کامڵگەرایی و ڕێکخراوی
  • بیرکردنەوە سێکسییە توندوتیژییەکان و نامۆکان
  •  شت کۆکردنەوە و هەڵگرتن

نیشانەکانت دەتوانن بە شێوەیەکی سەرەکی لەگەڵ یەکێک لەم ژێر جۆرانەدا بگونجێن، یان بکەونە چەندین پۆلەوە. ئەو ڕاستییەی کە زۆرجار نیشانەکان بە ڕێکوپێکی لە یەک پۆلدا جێیان نابێتەوە، ڕەنگە یارمەتیدەر بێت بۆ ئەوەی ڕوونی بکەینەوە کە بۆچی ئەم جۆرە لاوەکیانە بە شێوەیەکی نافەرمی دەمێننەوە.

ئەمانە تاکە ژێر جۆرە پێشنیار کراوەکانی OCD نین، هەروەها. “جۆرە” نافەرمیەکانی تری OCD بریتین لە:

  • OCD ئایینی: وەسوەسە و ڕفتاری ناچاری لەخۆدەگرێت کە لە دەوروبەری بیروباوەڕە ئاینییەکان سەنتەری بوون. ئەگەر بەو جۆرە ڕفتارت کرد یان بیرت کردەوە ئەوا تۆ کافر دەبیت، لەوانەیە هەست بە ناچاری بکەیت ژمارەیەکی دیاریکراو نوێژ بکەیت، بیانژمێری لە نیگەرانیدا، یان دەست لە بەشێکی جەستەت بدەیت بۆ ئەوەی هەڵبوەشێتەوە.
  • OCD پەیوەندییەکان: بریتییە لە گومان و پرسیار و بیرکردنەوەی زۆر سەبارەت بە پەیوەندییەکانت لەگەڵ کەسانی دیکە.

OCD لە منداڵاندا

بەنزیکەیی، نیوەی ئەو کەسانەی کە تووشی تێکچونی OCD بوون بۆ یەکەمجار لە منداڵیدا هەستیان بە نیشانەکان کردووە.

لەوانەیە منداڵان هەمیشە نیشانەکانی OCD بە هەمان شێوەی گەورەکان نیشان نەدەن. بۆ نموونە:

  • لەوانەیە درک بەوە نەکەن کە لە بیرکردنەوە وەسواسەکان یان ڕفتارە ناچارییەکانیاندا زیادەڕەوی هەیە.
  • لەوانەیە باوەڕیان وابێت کە هەموو کەسیش ئەم جۆرە لە وەسواسی و ڕفتارە ناچارییانەی هەیە.
  • لەوانەیە بیرکردنەوە وەسواسییەکان کەمتر دیاربن.
  • بەپێی توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠١٤ ، تیکەکان (Tics) زیاتر گەشە دەکەن لەگەڵ تێکچونی OCD کە لە منداڵییەوە دەستپێدەکات.
  • نیشانەکانییان لە چەندین پۆلەوە هەیە.

چارەسەری مندڵ هەروەک گەورەکان هەم بە دەرمان هەم بە وەرگرتنی دانیشتنی دەروونی دەکرێت. ئەگەر پێت وایە منداڵەکەت دەکریت تووشی تێکچونی OCD بووبێت، گەیشتن بە چارەسەرکارێک گرنگتریین کارێکە کە بیکەیت.

OCPD vs OCD

سەرەڕای لێکچوونی ناوەکانیان، تێکچونی وەسواسی ناچاری (obsessive-compulsive disorder) و تێکچونی کەسایەتی وەسواسی-ناچاری  (obsessive-compulsive personality disorder) دوو حاڵەتی تەواو جیاوازن.

OCPD هەست بە پێویستیەکی زۆر بە ڕێکوپێکی، کامڵبی و کۆنتڕۆڵکردنی شتەکان دەناسرێتەوە، بەتایبەتیش لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ خەڵکیدا، واتە وەسوەسە و ناچاری لەخۆناگرێت.

نیشانە سەرەکییەکانی OCPD بریتین لە:

  • سەرقاڵبوون بە وردەکاری و ڕێکخستن و یاسا و خشتەکان و پلانەکان
  •  هەستی کامڵگەرایی کە لە ڕێگەی تەواوکردنی ئەرکەکان یان ئەرکەکان بەدەست دێت
  • بەسەربردنی کاتێکی زۆر لە کاردا کە هیچ کاتێک بۆ پێویستییە کەسییەکان یان پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان نامێنێتەوە
  • سەختییەکی زۆر لە فڕێدانی شتەکان
  • گرفتی لە ڕادەستکردنی بەرپرسیارێتی یان کارکردن لەگەڵ کەسانی تر
  • مەیلێک بۆ دوورکەوتنەوە لە خەرجکردنی پارە بەهەرچۆنێک بێت
  • هەڵوێستی ڕەق و سەرسەختانە

تێکچونی کەسایەتی وەک OCPD سیفەتی جێگیر و بەردەوام لەخۆدەگرێت کە دەتوانێت پەیوەندییەکان و ژیانی ڕۆژانە تێکبدات. ئەو کەسانەی کە لەگەڵ تێکچونی کەسایەتیدا دەژین زۆرجار ئەم سیفەتانە وەک کێشە ناناسن، بەڵکو تەنها وەک بەشێک لە کەسایەتی خۆیان لێی دەڕوانن.

هێشتا بە بەراورد لەگەڵ ئەو کەسانەی کە تێکچونییە کەسایەتییەکانی  (personality disorders) دیکەیان هەیە ، ئەوانەی کە OCPD یان هەیە ئەگەری زیاتریان هەیە داوای چارەسەر بکەن بە بەراورد لەگەڵ تێکچونەکانی تری کەسایەتی، زۆرجار دەتوانرێت OCPD بە شێوەیەکی کاریگەرتر چارەسەر بکرێت.

لە بەرامبەردا ئەو کەسانەی کە تووشی نەخۆشی OCD بوون، لەوانەیە زیاتر داوای یارمەتی بکەن چونکە نیشانەکانیانییان دەبێتە هۆی نائارامییەکی زۆر تیایاندا.

بێگومان دەکرێت هەردوو حاڵەتەکە هەبێت، بەڵام پسپۆڕێکی تەندروستی دەروونی بە جیا دەستنیشانیان دەکات. هەروەها OCPD لەوانەیە ڕێگەی جیاواز بۆ چارەسەرکردن لەخۆبگرێت، لەوانەش چارەسەری دەروون داینامیکی (psychodynamic therapy)

ژیانکردن لەگەڵ OCD

لە کاتێکدا هیچ چارەسەرێک بۆ OCD نییە، چارەسەری زانستی پێشنیاری کۆمەڵێک ستراتیژی مامەڵەکردن لەگەڵ حاڵەتەکە دەکات کە  دەتوانن یارمەتییت بدەن لە کۆنتڕۆڵکردن و کەمکردنەوەی نیشانەکان، تەنانەت بە ئەگەری  نەهێشتنی کاریگەرییەکانیان لەسەر ژیانی ڕۆژانەت.

وەرگرتنی یارمەتی لە چارەسەرکارێک کە ئەزموونی چارەسەرکردنی OCD هەیە، دەتوانێت ڕێبەرێکت پێبدات بۆ کەمکردنەوەی هەستەکانی فشار و باشترکردنەوەی چۆنایەتی ژیانت بە شێوەیەکی گشتی.

لە ڕێگای چارەسەرکاری دەروونییەوە، زۆرجار دەتوانرێت ستراتیژی نوێ فێر بیت بۆ بەڕێوەبردنی نیشانەکانی OCD و ئاڵەنگارییەکانی شێوازەکانی بیرکردنەوە نەخوازراوەکان. چارەسەرکاران دەتوانن ڕێنمایییت پێشکەش بکەن لەگەڵ ستراتیژییەکانی تری ڕووبەڕووبوونەوەی یارمەتیدەر، لەوانە:

  • ڕاهێنانەکانی هەناسەدان
  • تەکنیکەکانی مێدیتەیشن و تێڕامان
  • دروستکردنی ڕۆتینی تەندروست و چاودێریکردنی خود
  • تێکەڵاوبوون لەگەل خۆشەویستانت

لەوانەیە هەستێکی قورس بێت باسی OCD بکەیت لەگەڵ ئەو کەسانەی لە ژیانتدا هەن، چونکە لەوانەیە لێت تێنەگەن و بابەتەکە بە سادەیی وەربگرن. ئەمەش دەکرێت هەستی نامۆبوون و خۆجیاکردنەوەت تیادا زیاتر بکات،  بەڵام ئاگاداربە خۆ جیاکردنەوە لە خەڵکی حاڵەتەکە خراپتر دەکات وەک لەوەی باشتری بکات. بە پێچەوانەوەشەوە، تێکەڵاوبوون لەگەڵ خێزانەکەت، هاوڕێ و خۆشەویستانی ترت دەتوانێت هاوکارییت بکات بۆ بەدەستهێنانی پشتگیری سۆزداری، لەگەڵ هەر جۆرە پشتگیرییەکی تر کە ڕەنگە پێویستت پێی هەبێت کە لە بەرامبەردا دەتوانێت ببێتە هۆی باشتربوونەوەت.

سەرچاوەکان

Categories
phsychology

bipolar disorderتێکچوونی دوو جەمسەری

bipolar disorder تێکچوونی دوو جەمسەری

تێکچوونی دوو جەمسەری (Bipolar disorder)، حاڵەتێکی تەندروستی دەروونییە (health condition) کە بە گۆڕانی میزاجی زۆر دەناسرێتەوە، کە ماوەی بەرزبوونەوەی میزاجی (mania or hypomania)  یان نزمبوونەوە (depression – خەمۆکی) دەگرێتەوە. ئەم گۆڕانی میزاجە، دەتوانێت لە ماوەی مانەوەی بە توندی و بەرز و نزمییەکانی، جیاوازی دروست بکات و کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر توانای کەسەکە هەبێت لە چالاکییەکانی ڕۆژانەدا.

تێکچوونی دوو جەمسەری حاڵەتێکی دەگمەن نییە. لە ڕاستیدا، پەیمانگای نیشتمانی تەندروستی دەروونی (National Institute of Mental Health) دەڵێت کە 2.8% لە گەورەساڵانی ئەمریکی – یان نزیکەی 5 ملیۆن کەس – دەستنیشانکراون کە تێکچوونی دوو جەمسەرییان هەیە. پێشتر ئەم حاڵەتە بە خەمۆکی شەیدایی (manic depression) ناسرابوو.

نیشانە سەرەکییەکانی تێکچوونی دوو جەمسەری بریتین لە:

  • سوڕەکانی شەیدایی یان میزاجی زۆر بەرز  ( مەبەست لە شەیدایی واتە هەست بە دڵخۆشی و وزە پاڵنەرێکی زۆر بکەیت)
  • سوڕەکانی خەمۆکی یان میزاجی نزم ( مەبەست لە خەمۆکیواتە  هەست بە بێزاری و بێ وزەیی و بێتاقەتی بکەیت)

 بە شێوەیەکی ڕوونتر، ماوەیەک میزاجت زۆر باشە، ماوەیەکیش میزاجت زۆر خراپە. ئەم سووڕانە ڕەنگە لە چەند ڕۆژێکەوە تا چەند هەفتەیەک یان زیاتر بخایەنێت.

ئەگەر تۆ لەگەڵ تێکچوونی دوو جەمسەریدا دەژیت، ئەم بژاردانەی خوارەوە بۆ چارەسەر دەتوانن یارمەتییت بدەن فێری بەڕێوەبردنی سووڕەکانی باری دەروونییت بیت، بەهۆیەوە نەک تەنها نیشانەکانت بەڵکو چۆنایەتی ژیانیشت باشتر بکەیت.

جۆرەکانی تێکچوونی دوو جەمسەری

سێ جۆری سەرەکی تێکچوونی دوو جەمسەری هەیە:

  • دوو جەمسەری یەک (Bipolar I Disorder)
  • دوو جەمسەری دوو (Bipolar II Disorder)
  • سایکلۆتایمیا (cyclothymia)

دوو جەمسەری یەک

دوو جەمسەری یەک لانیکەم بە دەرکەوتنی یەک سووڕی شەیدایی پێناسە دەکرێت. لەوانەیە ئەزموونی هایپۆمانیا (hypomanic: جۆرێکی سووکترە لە مانیا – mania ، کە بە نیشانە هاوشێوەکانی میزاجی بەرز، زیادبوونی وزە و بەرزبوونەوەی توانای چالاکی تایبەتمەندە، بەڵام بە پلەیەکی کەمتر لە مانیا) بکەیت کە نیشانەکانی کەمتر توندە لە سووڕی مانیا (manic episodes)، یان نیشانەکانی خەمۆکی پێش و دوای سووڕی مانیا. مرۆڤ دەتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژخایەن لە باری دەروونی جێگیردا بێت پێش ئەوەی تووشی مانیا یان خەمۆکی بێت.

ئەم جۆرە تێکچوونە دوو جەمسەرییە تووشی مرۆڤ دەبێت لە هەموو ڕەگەزەکاندا بە یەکسانی

دوو جەمسەری دوو

ئەو کەسانەی کە دوو جەمسەری دوویان هەیە تووشی یەک حاڵەتی خەمۆکی گەورە دەبن کە لانیکەم دوو هەفتە دەخایەنێت. هەروەها لانیکەم یەک سوڕی هایپۆمانیایان هەیە کە نزیکەی چوار ڕۆژ دەخایەنێت. بەپێی سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراو لە ساڵی ٢٠١٧ ، ئەم جۆرە تێکچوونە دوو جەمسەرییە ڕەنگە زیاتر لە مێینەکاندا باو بێت.

زۆربەمان كە دەمانەوێت شت لەبەر بكەین یان خەیاڵمان دەڕوات یانیش بێزار دەبین لەوەی كە پێویستی بە دووبارەكردنەوەی زۆرە.

ئەمەش تاڕادەیەك كێشەنییە، كێشە گەورەكە ئەوەیە دوای یەك كاتژمێر هەرناڵێی هیچمان لەبەر كردووە و لەبیرمان چوەتەوە.

بەڵام خەم مەخۆ، ئێمە چارەسەری ئەو كێشەیەمان لەلایە. لە

پڕۆگرامی چالاككردنەوەی مێشك و بەهێزكردنی یادگە

لەماوەی تەنها دوو مانگ و نیو وەك بەشداربووانمان دەتوانیت ببیتە خاوەن مێشك و یادگەیەكی زۆر باش.

چیتر لە لەبەركردن ناترسیت و بێزارت ناكات، بەڵكو وەك چالاكیەكی چێژبەخش لێی دەڕوانیت.

وە دواتر هەركاتێك بتەوێت بە ئاسانی بیرت دەكەوێتەوە

سایکلۆتایمیا

ئەو کەسانەی کە تووشی سایکلۆتیمیا بوون هەندێک نیشانەی هایپۆمانیا و خەمۆکییان هەیە، بەڵام بەس نییە بۆ تایبەتمەندکردنی بە سووڕێکی مانیا یان خەمۆکیی تەواو.

سووڕەکانی نیشانەکانی کورتتر و کەمتر توندتر لە چاو سوڕەکانی پەیوەست بە تێکچوونی دوو جەمسەری یەک یان دوو جەمسەری دوو. زۆربەی ئەو کەسانەی ئەم حاڵەتەیان هەیە بۆ ماوەی 1 بۆ 2 مانگ هیچ نیشانەیەکی میزاجییان نییە .

پزیشک یان چارەسەرکاری دەروونی دەتوانێت زیاتر ڕوونی بکاتەوە کە چ جۆرە تێکچوونی دوو جەمسەرییت هەیە لە کاتی ڕوونکردنەوەی نیشانە و حاڵەتەکانت چونکە هەندێک کەس ئەزموونی نیشانە جیاوازەکانی دوو جەمسەری دەبن بەڵام  ئەوان نین.

نیشانەکانی تێکچوونی دوو جەمسەری

بۆ دەستنیشانکردنی تێکچوونی دوو جەمسەری، پێویستە لانیکەم یەک ماوەی مانیا یان هایپۆمانیا ئەزموون بکەیت . هەردووکیان هەستکردن بە وروژان و هەڵچوون و وزەی بەرز لەخۆدەگرن، بەڵام هیپۆمانیا بە کەمتر توند دادەنرێت لە چاو مانیا. نیشانەکانی مانیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر ژیانی ڕۆژانەت هەبێت لە شوێنی کارەکەت یان لە ماڵەوە. هایپۆمانیا بە شێوەیەکی گشتی نابێتە هۆی تێکچوونی زۆر، بەڵام هێشتا دەتوانن دڵەڕاوکێ هێنەر بن.

ئەم سێ نیشانە سەرەکییە:

  • مانیا
  • هایپۆمانیا
  • خەمۆکی

ئەمانە تایبەتمەندی سەرەکی تێکچوونی دوو جەمسەرین. جۆرە جیاوازەکانی تێکچوونی دوو جەمسەری بریتین لە تێکەڵە جیاوازەکانی ئەم نیشانانە.

نیشانەکانی دوو جەمسەری یەک

بەپێی دەستنووسی دەستنیشانکردن و ئاماری نەخۆشییە دەروونییەکان، چاپی پێنجەم (DSM-5) کە سەرچاوەیەکی متمانەپێکراوە، دەستنیشانکردنی تێکچوونی دوو جەمسەری یەک  پێویستی بەمانەی خوارەوە هەیە:

  • بەلایەنی کەمەوە یەک سووڕی مانیا کە لانیکەم 1 هەفتە بخایەنێت.
  • ئەو نیشانانەی کە کاریگەرییان لەسەر کارکردنی ڕۆژانەت هەیە.
  • کەم پێویستی بۆ خەوتن (بۆ وێنە، هەست دەکەیت بە سێ کاتژمێر تێر خەو دەبیت).
  • زۆر قسەکردن لە چاو حاڵەتی ئاساییت
  • جەنگین و تێکۆشان بۆ باوەڕ و ئەزموونە کەسییەکانت
  • سەرقاڵی زۆر (زۆر بە ئاسانی شتەکانی چواردەورت دەتوانن سەرنجت ببەن).

*ئەو نیشانانە پەیوەندییان بە حاڵەتێکی تری پزیشکی یان تەندروستی دەروونی یان بەکارهێنانی ماددە هۆشگۆڕەکانەوە نییە.

هەروەها  دەکرێت ئەزموونی نیشانەکانی سایکۆز (Psychosis: حاڵەتێکی دەروونییە کە بە تێکچوونێکی زۆر لە بیرکردنەوە و هەست و درککردن و تێگەیشتنی مرۆڤ لە واقیعدا تایبەتمەندە) یان هەردوو مانیا و خەمۆکی هەست پێبکەیت. ئەم نیشانانە دەتوانن کاریگەری زیاتریان لەسەر ژیانت هەبێت. ئەگەر ئەوانەت هەیە، شایەنی ئەوەیە بە زووترین کات سەردانی پزیشک یان چارەسەرکاری دەروونی بکەیت.

پێویست ناکات ئەزموونی سووڕی هایپۆمانیا یان خەمۆکی بکەیت بۆ دەرکەوتن و  دەستنیشانکردنی دوو جەمسەری یەک، زۆرێک لە کەسانی دوو جەمسەری یەک ئەم نیشانانە ئاماژە پێدەدەن دەکەن.

نیشانەکانی دوو جەمسەری دوو

دەستنیشانکردنی دوو جەمسەری دوو پێویستی بە:

  • بەلایەنی کەمەوە یەک سووڕی هایپۆمانیا کە چوار ڕۆژ یان زیاتر دەخایەنێت، هەروەها سێ  یان زیاتر لە نیشانەکانی هایپۆمانیا لەخۆدەگرێت.
  • گۆڕانکاریی هایپۆمانیا لە میزاج و کارکردنی ئاساییتدا، کە کەسانی دیکە دەتوانن تێبینی بکەن، هەرچەندە مەرج نییە ئەمانە کاریگەرییان لەسەر ژیانی ڕۆژانەت هەبێت.
  • بەلایەنی کەمەوە یەک سوڕی خەمۆکی سەرەکی (major depression)  کە دوو هەفتە یان زیاتر دەخایەنێت.
  • لانیکەم یەک ئەڵقەی خەمۆکی سەرەکی کە پێنج یان زیاتر لە نیشانە سەرەکییەکانی خەمۆکی لەخۆدەگرێت کە کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر ژیانی ڕۆژانەت هەیە.

*ئەو نیشانانە پەیوەندییان بە حاڵەتێکی تری پزیشکی یان تەندروستی دەروونی یان بەکارهێنانی ماددە هۆشگۆڕەکانەوە نییە.

هەروەها دوو جەمسەری دووەم دەتوانێت نیشانەکانی سایکۆز لەخۆبگرێت، بەڵام تەنها لە کاتی سوڕێکی خەمۆکیدا. هەروەها دەکرێت  ئەزموونی سوڕی میزاجی تێکەڵاو بکەیت (mixed mood episodes)، ئەمەش واتە نیشانەکانی خەمۆکی و هایپۆمانیات لە یەک کاتدا دەبێت.

بەڵام لەگەڵ دوو جەمسەری دوو، تووشی مانیا نابیت. ئەگەر تۆ ئەڵقەی مانیات هەبوو، مامەڵەت وەک جەمسەری یەک لەگەڵ دەکرێت.

نیشانەکانی سایکلۆتیمیا

دەستنیشانکردنی سایکلۆتایمیا پێویستی بە:

  • ماوەی نیشانەکانی هایپۆمانیا و ماوەی نیشانەکانی خەمۆکی، میزاجی بەرز و میزاجی نزم، کە لە دوو ساڵ یان زیاتر بخایەنێت ( یەک ساڵ بۆ منداڵان و هەرزەکاران).
  • ئەو نیشانانەی کە هەرگیز پێوەرە تەواوەکانی سوڕی مانیا یان خەمۆکی بەدی ناهێنن.
  • ئەو نیشانانەی کە لانیکەم نیوەی دوو ساڵەکە بوونیان هەیە و هەرگیز بۆ ماوەی زیاتر لە ٢ مانگ لە یەک کاتدا ئامادە نابن (واتە گۆڕانکارییان بەسەردا دێت).
  • ئەو نیشانانەی کە دەبنە هۆی ناڕەحەتییەکی زۆر و کاریگەرییان لەسەر ژیانی ڕۆژانە هەیە.

*ئەو نیشانانە پەیوەندییان بە حاڵەتێکی تری پزیشکی یان تەندروستی دەروونی یان بەکارهێنانی ماددە هۆشگۆڕەکانەوە نییە.

نیشانەکانی گۆڕانی خێرای میزاج، تایبەتمەندی سایکلۆتایمیان. ئەم نیشانانە لەوانەیە کەمتر توند بن لە نیشانەکانی دوو جەمسەری یەک یان دوو بەڵام  زیاتر دەمێننەوە، بۆیە بەگشتی کاتێکی کەمترت پێویستە  کاتێک هیچ نیشانەیەکت نییە.

ڕەنگە هایپۆمانیا کاریگەری زۆری لەسەر ژیانی ڕۆژانەت نەبێت. لە بەرامبەردا خەمۆکی زۆرجار دەبێتە هۆی نائاسودەیی زۆر و کاریگەری لەسەر کارایی ڕۆژانەت دەبێت، تەنانەت ئەگەر نیشانەکانت شایستەی سوڕێکی خەمۆکی گەورە نەبن.

ئەگەر نیشانەکانی پێویستت هەبێت کە پێوەرەکانی سوڕێکی هایپۆمانیا یان خەمۆکی بەدی بهێنیت، بە ئەگەرێکی زۆرەوە دەستنیشانکردنی حاڵەتەکەت دەگۆڕێت بەپێی نیشانەکانت بۆ جۆرێکی تری تێکچوونی دوو جەمسەری یان خەمۆکی سەرەکی.

مانیا و هایپۆمانیا

زۆرجار سوڕێکی مانیا بەرزبوونەوەی سۆزداری لەخۆدەگرێت (emotional high). لەوانەیە هەست بە وروژاوی و هەڵچوون و خۆشحاڵی و پڕ لە وزە بکەیت. هەروەها لەوانەیە هەست بە بازدان بکەیت یان تێبینی ئەوە بکەیت کە بیرکردنەوەکانت پێدەچێت پێشبڕکێ بکەن لە خێراییدا. هەروەها هەندێک کەس ئەزموونی وەهم  (hallucinations: ئەزموونی هەستەوەرییە کە وا دیارد ڕاستەقینە  بێت بەڵام لە دەرەوەی هاندەری دەرەکیدا ڕوودەدات. بە واتایەکی تر مرۆڤ هەست بە شتێک دەکات کە کەسانی دیکەی دەوروبەری نایبینن و نایبیستن و هەستی پێناکەن و تامی ناکەن و بۆنی ناکەن)  یان نیشانەکانی تری سایکۆز دەبن.

سوڕەکانی مانیا دەتوانن ڕەفتارانێک لەخۆ بگرن کە لە ئاسایی زیاتر هەڵەشەتر بن. نموونەی باوی ئەم جۆرە ڕەفتارانە بریتین لە:

  •  زۆر سێکسکردن و بەکارنەهێنانی بەربەست (وەک کۆندۆم).
  • زیادەڕەوی زۆر لە  خواردنەوەی مەی و بەکارهێنانی ماددە هۆشگۆڕەکان.
  • زیاد لە پێویست پارە خەرجکردن.

بەڵام ئەم هەڵەشەییتە دەتوانێت بە چەندین ڕێگەی دیکەش دەربکەوێت. لەوانەیە تۆ:

  • لەناکاو واز لە کارەکەت دەهێنیت.
  • گەشتێکی دوور بە تەنیا دەەکیت بەبێ ئەوەی بە کەس بڵێیت.
  • وەبەرهێنانێکی گەورە  لە ئیش و کاردا لەسەر بنەمایەکی ئەگەری.
  • خێرا لێخوڕین و شکاندنی سنورەکانی خێرایی ئاسایی ڕێگاوبان.
  • بەشداریکردن لە وەرزشە توندەکان کە بە شێوەیەکی ئاسایی لێیان ناڕوانیت.

لە کاتێکدا هۆکاری زۆر هەیە بۆ ئەوەی کەسێک  ئەم ڕەفتارانە بکات، بەڵام کلیلی تێگەیشتن لە مانیا ئەوەیە کە ئەو شتانەی لە حاڵەتی مانیادا دەیکەیت لە میزاجێکی ئاساییدا نایکەیت.

هایپۆمانیا بەزۆری پەیوەندی بە تێکچوونی دوو جەمسەری دووەوە هەیە، زۆرێک لە هەمان نیشانەکانی لەخۆدەگرێت، هەرچەندە توندی نیشانەکانی کەمترە. بە پێچەوانەی مانیا، زۆرجار هایپۆمانیا کاریگەرییەکانی ناباتە سەر شوێنی کار، قوتابخانە، یان لە پەیوەندییەکانتان. سووڕەکانی مانیا نیشانەکانی سایکۆزی تێدا نییە. بە شێوەیەکی گشتی ئەوان بەهێندەی سوڕەکانی مانیا درێژ نابن یان پێویستیان بە  چاودێری نەخۆشخانە  وەک مانیا نییە.

لەگەڵ هایپۆمانیادا، ڕەنگە هەست بە بەرهەمداری زۆر و وزە بکەیت، بەڵام ڕەنگە هەست بە گۆڕانکارییەکانی دیکە نەکەیت لە میزاجتدا. ئەو کەسانەی کە تۆ باش ناناسن لەوانەیە هەستی پێنەکەن، بەڵام ئەوانەی لێتەوە نزیکن هەست بە گۆڕانکاریت تێدا دەکەن.

سوڕی خەمۆکی گەورە (Major depressive episodes)

گۆڕانی “دابەزین” لە میزاجتدا، دەتوانێت وابکات هەست بە بێهێزی و بێ پاڵنەری و دڵتەنگی بکەیت.

سوڕەکانی خەمۆکی گەورە  پەیوەست بە دوو جەمسەری لانیکەم پێنج لەم نیشانانە لەخۆدەگرێت:

  • مەزاجێکی نزم و بەردەوام کە بە خەمباری قووڵ، بێهیوایی، یان هەستکردن بە بەتاڵی دیاری دەکرێت
  • لەدەستدانی وزە
  • هەستکردن بە خاوی و لاواز  لە حاڵەتی ئاسایی یان  هەستی نائارامی بەردەوام
  • نەبوونی ئارەزووی ئەو چالاکییانەی کە ڕۆژانێک چێژت لێ وەرگرتووە.
  • زۆر یان کەم خەوتن.
  • هەستکردن بە گەمژەیی و گوناهـباری یان بێ بەهایی
  • کێشەی تەرکیز و سەرنج و توانای بڕیاردان
  • بیرکردنەوە لە مردن یان خۆکوشتن
  • گۆڕانکاری لە ئارەزووی خواردن یان کێشی جەستەدا

هەموو کەسێک کە تووشی تێکچوونی دوو جەمسەری بووە، ئەزموونی سوڕی خەمۆکی گەورە نابێت، هەرچەندە زۆر کەس ئەزموونی دەکەن. بەپێی جۆری تێکچوونی دوو جەمسەری، لەوانەیە تەنها چەند نیشانەیەکی خەمۆکی ببینیت بەڵام پێنج نیشانەی تەواو کە پێویستن بۆ سوڕێکی گەورە بوونی نەبێت.

هەروەها شایەنی باسە کە هەندێک جار، هەمیشە نا، خۆشحاڵی مانیا وا لە تاک دەکات هەست بە چێژی زۆر بکات. هەربۆیە کاتێک چارەسەری مانیا وەردەگریت، لەوانەیە هەست بە نیشانەی خەمۆکی بکەیت وەک لە چارەسەر و چوونەوە بۆ حاڵەتی ئاسایی.

لە کاتێکدا تێکچوونی دوو جەمسەری دەتوانێت ببێتە هۆی میزاجی خەمۆکی (depressed mood)، بەڵام تێکچوونی دوو جەمسەری و خەمۆکی یەک جیاوازی سەرەکییان هەیە: لە تێکچوونی دوو جەمسەریدا، لەوانەیە میزاجت بەرز و نزم بکات،  بەڵام لە  خەمۆکیدا، میزاجت و هەستەکانت هەر بە نزمی بمێننەوە تاوەکو چارەسەر وەردەگریت.

نیشانەکانی تێکچوونی دوو جەمسەری لە ئافرەتان بەرامبەر بە پیاوان

زۆربەی توێژینەوەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە نێر و مێ بە یەکسانی دەستنیشانی تێکچوونی دوو جەمسەری وەردەگرن، هەرچەندە هەندێک لێکۆڵینەوە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە ڕەنگە لە مێینەکاندا زیاتر بڵاوبێتەوە.

ئەو مێینانەی کە تووشی تێکچوونی دوو جەمسەری بوون، لە دواتردا لە ژیاندا ئەگەری دەستنیشانکردنییان هەیە، زۆرجار لە تەمەنی ٢٠ یان ٣٠ ساڵیدا. هەندێک جار لەوانەیە  هەست بە نیشانەکان بکەن لە کاتی دووگیانی یان دوای منداڵبوون. هەروەها ئەگەری تووشبوونیان زیاترە بە دوو جەمسەری دوو لە بەرامبەر دوو جەمسەری یەک.

سەرەڕای ئەوەش، ئەو مێینانەی کە لەگەڵ تێکچوونی دوو جەمسەریدا دەژین، زیاتر تووشی ئەمانە دەبن:

  • سوڕی سوکتری مانیا
  • زیاتر سوڕی خەمۆکی وەک لە سوڕی مانیا
  • سوڕی خێرا،  واتە گۆڕانی چوار جار یان زیاتر لە سوڕی مانیا و خەمۆکی لە ماوەی 1 ساڵدا

هەروەها ئەو مێینانەی کە تووشی تێکچوونی دوو جەمسەری بوون لەوانەیە زیاتر تووشی دووبارەبوونەوەی نەخۆشییەکە ببن، بەشێکیش بەهۆی گۆڕانی هۆرمۆنەکانی پەیوەست بە سوڕی مانگانە و دووگیانی و یان  وەستانی سوڕی مانگانە ببن.

ڕاستییەکان دەربارەی تێکچوونی دوو جەمسەری لە مێینەکاندا

  • زووتر نیشانەکانیان وەک لە پیاواندا تێدا دەستنیشان دەکرێت یان دەردەکەوێت
  • ماوەی سوڕەکانییان کەمترە بەڵام توندترە، بە تایبەت سوڕی مانی
  • ئەگەری ئەوە زیاترە کە تووشی تێکچوونی بەکارهێنانی ماددە هۆشگۆڕەکان بێت.
  • لە کاتی سوڕەکانی مانیادا شەڕانگێزی زیاتر نیشان دەدن.

تێکچوونی دوو جەمسەری لە گروپە پەراوێزخراوەکانی مێژووییدا

توێژینەوە دەریدەخات کە ئەو کەسانەی لە کۆمەڵە پەراوێزخراوە مێژووییەکانەوە هاتوون، بەتایبەتی ئەوانەی بە ڕەچەڵەک ئەفریقین، زۆرجار بە هەڵە دەستنیشانی تێکچوونەکانی وەک شیزۆفرینیا دەبن، بەتایبەتی ئەگەر نیشانەکانی سایکۆزیان هەبێت.

لە کاتێکدا نیشانەکانی تێکچوونی دوو جەمسەری دەتوانن تا ڕادەیەک لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر جیاواز بن و بەندە بە جۆری کەسایەتییەکەوە، بەڵام بەگشتی  پێوەرێکی ڕوون هەیە بۆ دەستنیشانکردن.

هەروەها توێژینەوەکان باس لەوە دەکەن کە 50-75% ی ئەو کەسانەی کە تووشی تێکچوونی دوو جەمسەری بوون تووشی هەندێک نیشانەی سایکۆز دەبن، ئەمە لە سەرجەم گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکان جێگیرە. ئەمانە پێمان دەڵێن کە ڕەنگە لایەنگری (bias) ڕۆڵی هەبێت لە دەستنیشانکردنی هەڵە.

تێکچوونی دوو جەمسەری لە منداڵان و هەرزەکاراندا

دەستنیشانکردنی تێکچوونی دوو جەمسەری لە منداڵاندا مشتومڕاوییە بە شێوەیەکی بەرچاو، لەبەر ئەوەی منداڵان هەمیشە هەمان نیشانەکانی تێکچوونی دوو جەمسەری وەک گەورەکان نیشان نادەن. هەروەها ڕەنگە مەزاج و ڕەفتارەکانیان ئەو پێوانەیە پەیڕەو نەکات کە پزیشکەکان بۆ دەستنیشانکردنی تێکچوونەکە لە گەورەکاندا بەکاریدەهێنن.

هەروەها زۆرێک لە نیشانەکانی تێکچوونی دوو جەمسەری کە لە منداڵاندا ڕوودەدەن لەگەڵ نیشانەکانی حاڵەتەکانی تر کە بە شێوەیەکی باو لە منداڵاندا ڕوودەدەن، وەک  گرفتی کەم سەرنجی و فرە جوڵەیی (ADHD).

بەڵام لە چەند دەیەی ڕابردوودا پزیشکان و پسپۆڕانی تەندروستی دەروونی گەیشتوونەتە ناسینی ئەو حاڵەتە لە منداڵاندا. دەستنیشانکردنی ورد دەتوانێت یارمەتی منداڵان بدات بۆ وەرگرتنی چارەسەر، بەڵام گەیشتن بە دەستنیشانکردن لەوانەیە چەند هەفتەیەک یان مانگێکی زۆر بخایەنێت. لەوانەیە شایانی ئەوە بێت کە داوای ڕێنمایی لە کەسێکی پسپۆڕ وەربگریت کە پسپۆڕە لە چارەسەرکردنی منداڵانی تووشبوو بە حاڵەتی دەروونی.

منداڵانی تووشبوو بە تێکچوونی دوو جەمسەری وەک گەورەکان، گۆڕانکارییەکی زۆریم میزاجییان هەیە. دەتوانن زۆر دڵخۆش دەرکەون و نیشانەکانی ڕەفتاری وروژێنەر دەربکەون، یان زۆر فرمێسکاوی و لاواز و تووڕە دەربکەون.

هەموو منداڵان تووشی گۆڕانی میزاج دەبن، بەڵام تێکچوونی دوو جەمسەری دەبێتە هۆی نیشانەکانی گۆڕینی میزاج  بە ڕێژەیەکی زۆر. هەروەها میزاجی دوو جەمسەری بەزۆری زۆر توندترە لە گۆڕانی ئاسایی لە میزاجی منداڵدا.

نیشانەکانی مانیا لە منداڵاندا

نیشانەکانی مانیا لە منداڵاندا دەتوانن بریتی بن لە:

  • زۆر گەمژانە مامەڵەکردن و هەستکردن بە دڵخۆشییەکی زۆر
  • قسەکردنی خێرا و خێرا گۆڕینی بابەتەکان
  • کێشەی تەرکیز و سەرنج
  • ئەنجامدانی ئەو ڕەفتارانەی کە دەتوانێت کاریگەری زیانبەخشی هەبێت
  • هەبوونی توڕەیی زۆر کورت کە بە خێرایی کە وەک تەقینەوە دەردەکەوێت
  • کێشەی خەوتن و هەست نەکردن بە ماندوێتی دوای نەخەوتن بۆ ماوەیەکی زۆر

نیشانەکانی خەمۆکی لە منداڵاندا

لەگەڵ تێکچوونی دوو جەمسەری، نیشانەکانی حاڵەتەکانی خەمۆکی لە منداڵاندا دەتوانن بریتی بن لە:

  • زۆر جوڵەی بێ مەبەست، ڕفتاری  زۆر خەمناکانە، یان زۆر گریان
  • زۆر یان کەم خەوتن
  • وزەیەکی کەم بۆ چالاکییە ئاساییەکان یان نیشاندانی هیچ ئارەزووییەک بۆ هەر شتێک
  • بەردەوام هەستنەکردن بەباشی، لەوانەش سەرئێشەی زۆر یان ئازاری گەدە
  • هەستکردن بە بێ بەهایی یان گوناهباری
  • خواردنی زۆر کەم یان زۆر
  • بیرکردنەوە لە مردن یان خۆکوشتن

دەستنیشانکردنە ئەگەرییەکانی تر

هەندێک لەو کێشە ڕەفتارییانەی کە لە منداڵەکەتدا تێبینی دەکەیت دەتوانن ئاماژەی  گرفتەکانی تری تەندروستی دەروونی بکەن، وەک ADHD یان خەمۆکی. هەروەها ئەگەری ئەوە هەیە منداڵان تووشی تێکچوونی دوو جەمسەری بن لەگەڵ گرفتێکی  تری دەروونی.

پزیشکی منداڵ دەتوانێت ڕێنمایی و پشتگیری زیاتر پێشکەش بکات بە تێبینیکردن و بەدواداچوونی  بۆ ڕەفتارەکانی منداڵەکەت کە دەتوانێت یارمەتیان بدات بۆ دۆزینەوەی دەستنیشانکردنی حاڵەتەکە بە شێوەیەکی دروست.

دەستنیشانکردنی دروست دەتوانێت ڕۆڵێکی سەرەکی بگێڕێت لە دۆزینەوەی کاریگەرترین چارەسەر بۆ منداڵەکەت. بێگومان چارەسەرکردن دەتوانێت جیاوازییەکی گەورە لە نیشانەکانی منداڵەکەتدا دروست بکات.

نیشانەکانی لە هەرزەکاراندا

گۆڕانکاری هۆرمۆنەکان، لەگەڵ ئەو گۆڕانکاریانەی ژیان کە بە شێوەیەکی سروشتی لەگەڵ تەمەنی باڵغبووندا ڕوودەدەن، دەتوانێت وا لە هەرزەکاران بکات کە جارجارە لەڕادەبەدەر سۆزداری دەربکەون.

بەڵام گۆڕانکاری توند یان خێرا و بەردەوام و جۆراوجۆر لە میزاجدا ڕەنگە نیشانەی  حاڵەتێکی جددیتر بکات، وەک تێکچوونی دوو جەمسەری، نەک گەشەکردنی ئاسایی هەرزەکاران.

دەستنیشانکردنی تێکچوونی دوو جەمسەری زۆرترین جار لە کۆتاییەکانی هەرزەکاری و سەرەتای تەمەنی گەورەییدا دەبێت.

نیشانە باوەکانی مانیا لە هەرزەکاراندا بریتین لە:

  • زۆر دڵخۆش بوون
  • “نواندن” یان خراپ ڕەفتارکردن
  • بەشداریکردن لەو ڕەفتارانەی کە ڕەنگە کاریگەری زیانبەخشیان هەبێت، وەک بەکارهێنانی ماددە هۆشگۆڕەکان
  • زیاد لە پێویست بیرکردنەوە لە بابەتی سێکسی
  • زیاد لە پێویست لە چالاکی و وزەی سێکسی
  • کێشەی خەوتن، بەبێ نیشانەی ماندوێتی یان ماندووبوون
  • هەبوونی توڕەیی کورت و پچر پچری بەردەوام
  • کێشەی مانەوەی لە سەرنج یان تەرکیزبردنی بە ئاسانی

نیشانە باوەکانی سوڕی خەمۆکی بریتین لە:

  • زۆر یان کەم خەوتن
  • زۆر خواردن یان کەم خواردن
  • هەستکردن بە دڵتەنگی زۆر و نیشاندانی وروژان و چێژ و مەیلی کەم
  • کشانەوە لە چالاکییەکان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان
  • بیرکردنەوە یان قسەکردن دەربارەی مردن و خۆکوشتن

لەبیرت بێت کە زۆرێک لەم نیشانانە وەک تاقیکردنەوەی مادە جیاوازەکان و بیرکردنەوە لە سێکس، ڕەفتاری نائاسایی هەرزەکاران نین. بەڵام ئەگەر وا دەرکەون کە بەشێکن لە هۆکاری گەورەی گۆڕانی میزاجی یان کاریگەرییان لەسەر ژیانی ڕۆژانەیان هەبێت، ئەوا دەتوانن نیشانەی تێکچوونی دوو جەمسەری یان حاڵەتێکی دیکە بن.

چارەسەری تێکچوونی دوو جەمسەری

چەندین چارەسەر دەتوانن یارمەتیت بدەن لە چارەسەری نیشانەکانی تێکچوونی دوو جەمسەری. لەوانە دەرمان، ڕاوێژکاری. هەروەها هەندێک چارەسەری سروشتی دەتوانن سوودی هەبێت.

دەرمانەکان (Medications)

دەرمانە پێشنیار کراوەکان لەوانەیە بریتی بن لە:

  • جێگیرکەری باری دەروونی، وەکو  (lithium)
  • (Olanzapine)
  •  دەرمانی دژە خەمۆکی،  وەک (fluoxetine-olanzapine)
  • (benzodiazepines) کە جۆرێکە لە دەرمانی دژە دڵەڕاوکێ کە بۆ چارەسەری کورتخایەن بەکاردێت.

ڕێگاکانی چارەسەری پێشنیار کراو لەوانەیە بریتی بن لە:

چارەسەری دەروونی (Psychotherapy)

چارەسەری ڕەفتاری مەعریفی (Cognitive behavioral therapy)

چارەسەری ڕەفتاری مەعریفی جۆرێکە لە چارەسەری قسەکردن کە یارمەتیدەرە بۆ دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنی بیرکردنەوە نەیارەکان و گۆڕینی شێوازی ڕەفتاری نەخوازراو.

چارەسەرکار شوێنێکی ئارام و سەلامەت پێشکەش دەکات بۆ گفتوگۆکردن لەسەر ڕێگاکانی بەڕێوەبردنی حاڵەتەکەت. هەروەها چارەسەرکار دەتوانێت هاوکاریت بکات بکات بە:

  • تێگەیشتن لە شێوازەکانی بیرکردنەوە
  • دووبارە فۆرم پێدانەوە بە هەست و سۆزە نائاسودەکەرەکان.
  • فێربوون و پراکتیزەکردنی ستراتیژییەکانی هەڵکردن ( coping strategies)

پەروەردەی دەروونی (Psychoeducation)

پەروەردەی دەروونی ڕێگەیەکی چارەسەرییە کە  لە دەوریی یارمەتیدانت دەگەڕێت بۆ ئەوەی بزانیت دەربارەی حاڵەتەکەت و چارەسەرکردنی. ئەم زانیارییە دەتوانێت ڕێگەیەکی دوور ببڕێت بەرەو یارمەتیدانی تۆ و کەسانی پاڵپشتیکار لە ژیانتدا بۆ ناسینەوەی نیشانەکانی سەرەتاییەکان و مامەلەکردنیان بە شێوەیەکی کاریگەرتر.

چارەسەری ڕیتمی نێوان کەسی و کۆمەڵایەتی (Interpersonal and social rhythm therapy)

چارەسەری ڕیتمی نێوان کەسی و کۆمەڵایەتی گرنگی بە ڕێکخستنی خووەکانی ڕۆژانە دەدات، وەک خەوتن و خواردن و وەرزشکردن. هاوسەنگکردنی ئەم بنەما ڕۆژانەیانە دەتوانێت ببێتە هۆی کەمتربوونی حاڵەتەکانی میزاجی بوون  و کەمکردنەوەی نیشانە توندەکان.

بژاردەی تر

ڕێگاکانی تر کە دەتوانن یارمەتیدەر بن لە کەمکردنەوەی نیشانەکان بریتین لە:

  • electroconvulsive therapy
  • تەواوکەرەکان
  • دەرزی لێدان
  • خۆراکە مادە

چارەسەری سروشتی بۆ تێکچوونی دوو جەمسەری

ڕەنگە هەندێک چارەسەری سروشتی یارمەتیدەر بن بۆ نیشانەکانی تێکچوونی دوو جەمسەری. دەبێت  هەمیشە پێش ئەوەی ئەم چارەسەرانە وەربگریت، لەگەڵ پزیشکەکەت یان چارەسەرکاری دەروونی گفتوگۆ بکەیت و پشکنین بکەیت. لە هەندێک حاڵەتدا، دەکرێت چارەسەرە سروشتییەک کارلێک لەگەڵ ئەو دەرمانانە دروست بکات کە دەیخۆیت.

ئەم گیا و تەواوکەرە خۆراکیانەی خوارەوە ڕەنگە یارمەتیدەر بن لە جێگیرکردنی باری دەروونیت و کەمکردنەوەی نیشانەکانی تێکچوونی دوو جەمسەری کاتێک لەگەڵ دەرمان و چارەسەرکردن تێکەڵ دەکرێن:

  • Omega-3: هەندێک لە توێژینەوەکانی ساڵی ٢٠١٦ پێشنیاری ئەوە دەکەن کە خواردنی تەواوکەری ئۆمیگا ٣ ڕەنگە یارمەتیدەر بێت بۆ نیشانەکانی دوو جەمسەری یەک. بەڵام توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢١ پشتگیرییەکی لاوازی بۆ بەکارهێنانی تەواوکەرەکە بۆ چارەسەرکردنی نیشانەکانی خەمۆکی لە تێکچوونی دوو جەمسەریدا دەرخستووە.
  • Rhodiola rosea: لە توێژینەوەیکی ساڵی ٢٠١٣ سەرچاوەی متمانەپێکراو پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەم ڕووەکە ڕەنگە یارمەتیدەر بێت لە خەمۆکی مامناوەند، بۆیە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە چارەسەرکردنی خەمۆکی پەیوەست بە تێکچوونی دوو جەمسەری، بەڵام ئەمەش بە لێکۆڵینەوە نوێیەکان پشتڕاست نەکراوەتەوە.
  • S-adenosylmethionine (SAMe) – SAMe: تەواوکەرێکی ترشی ئەمینییە کە ڕەنگە یارمەتیدەر بێت لە سوککردنی نیشانەکانی خەمۆکی گەورە  و تێکچوونەکانی تری میزاجی. بەڵام دەتوانێت ببێتە هۆی مانیا و لەوانەیە کارلێک لەگەڵ دەرمانەکانی تردا بکات.

پێویستە پێش تاقیکردنەوەی SAMe یان هەر چارەسەرێکی گیایی یان سروشتی تر، ڕاوێژ بە پزیشک بکەیت بۆ ئەوەی یارمەتیت بدات لە بەڕێوەبردنی نیشانەکانی دوو جەمسەریت.

گۆڕانی شێوازی ژیان

هەندێک لە لێکۆڵینەوەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێوانەکردن و ڕێکخستنی  شێوازی ژیانت دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی توندی نیشانەکانی تێکچوونی دوو جەمسەریت. ئەمانە دەتوانن ئەمانەی خوارەوە لەخۆ بگرن:

  • خواردنی خۆراکی هاوسەنگ
  • وەرگرتنی لانیکەم ١٥٠ خولەک وەرزشکردن لە هەفتەیەکدا
  • ئاگاداربوون و چاودێریکردنی کێشت
  • وەرگرتنی ڕاوێژکاری یان چارەسەری هەفتانە

ئەو پێشکەوتنانەی کە زۆرێک هەندێک لە توێژینەوە باسیان لێوە کردووە وەک هۆکارێکی گرنگ نەبوون، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە کاریگەری شێوازی ژیان بە تەنیا ڕەنگە بەس نەبن بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ حاڵەتەکە. دەکرێت باشتر کاربکەن کاتێک لەگەڵ چارەسەرەکانی تر تێکەڵ دەکرێن.

هۆکار و هۆکارەکانی مەترسی

تێکچوونی دوو جەمسەری حاڵەتێکی تاڕادەیەک باوی تەندروستی دەروونییە (mental health condition)، بەڵام تا ئێستا پسپۆڕان دیارییان نەکردووە بۆچی هەندێک کەس تووشی ئەو حاڵەتە دەبن.

هەندێک لە هۆکارە ئەگەرییەکانی تێکچوونی دوو جەمسەری بریتین لە:

جینات

ئەگەر دایک و باوکت یان خوشک و براکەت تووشی تێکچوونی دوو جەمسەری بووبن، ئەگەری تووشبوونت بەم حاڵەتە زیاترە. مەترسی تووشبوونت بە تێکچوونی دوو جەمسەری زیاترە بە ڕێژەی  10% بۆ 25%  ئەگەر یەکێک لە دایک یان باوکت ئەو حاڵەتەی هەبێت. بەڵام ئەوەت لەبەرچاو بێت کە زۆربەی ئەو کەسانەی کە پێشینەی تێکچوونی دوو جەمسەرییان هەیە لە مێژووی خێزانەکانیاندا، تووشی نەخۆشییەکە نابن.

مێشك

پێکهاتەی مێشکت لەوانەیە کاریگەری لەسەر مەترسی تووشبوونت بە تێکچوونی دوو جەمسەری هەبێت. ناڕێکی لە کیمیای مێشکدا، یان پێکهاتە یان کارایی مێشکت، لەوانەیە ئەم مەترسییەکان زیاد بکات.

هۆکارە ژینگەییەکان

تەنها هۆکارە ناوەکییەکان نییە کە دەتوانێت کاریگەری لەسەر ئەگەری تووشبوونت بە تێکچوونی دوو جەمسەری زیاد بکات. هۆکارە دەرەکییەکانیش دەتوانن کاریگەرییان هەبێت. لەوانەیە ئەمانە بریتی بن لە:

  • فشاری دەروونی دەرەکی زۆر
  • ئەزموونە زەبربەخشەکان
  • نەخۆشی جەستەیی

ئایا دەتوانیت ڕێگری لە تێکچوونی دوو جەمسەری بکەیت؟

کاتێک دەست دەکەیت بە ئەزموونکردنی سوڕەکانی میزاجی بوون، دەتوانیت هەوڵ بدەیت بۆ کەمکردنەوەی توندی ئەو سووڕانە و کەمکردنەوەی ئەگەری تووشبوونت بە سوڕەکانی تری میزاجی پێشکەوتووتر. بەڵام هەمیشە ناتوانیت بە تەواوی ڕێگری لە سوڕەکانی میزاجی بکەیت یان لە پلەی یەکەمدا حاڵەتەکە لە گەشەکردن بپارێزیت.

ڕەنگە لێکۆڵینەوەکانی داهاتوو زیاتر دەربارەی هۆکارە تایبەتەکانی تێکچوونی دوو جەمسەری ئاشکرا بکەن و تێڕوانینێکی زیاتر بە توێژەران بدەن سەبارەت بە ڕێگا ئەگەرییەکانی ڕێگریکردن لەم حاڵەتە.

هۆکارە بەشدارییەکانی تر

هەندێک لەو کەسانەی کە تووشی تێکچوونی دوو جەمسەری بوون، گرفتی تەندروستی دەروونی دیکەیان هەیە. پێداچوونەوەی توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠١٩ پێشنیاری ئەوە دەکات کە تێکچوونەکانی دڵەڕاوکێ (anxiety disorders) لە باوترینەکانە.

حاڵەتەکانی تر کە لەوانەیە شانبەشانی تێکچوونی دوو جەمسەری ڕوو بدەن بریتین لە:

  • تێکچوونی بەکارهێنانی ماددە هۆشگۆڕەکان
  • تێکچوونی خواردن
  • فۆبیای تایبەت
  • ADHD

نیشانەکانی ئەم حاڵەتانە ڕەنگە بە توندتر دەربکەون بەپێی باری میزاجت. بۆ نموونە دڵەڕاوکێ زیاتر لەگەڵ خەمۆکیدا ڕوودەدات، لەکاتێکدا بەکارهێنانی ماددە هۆشگۆڕەکان ڕەنگە زیاتر لەگەڵ مانیادا ڕووبدەن.

ئەگەر تووشی تێکچوونی دوو جەمسەری بوویت، لەوانەیە ئەگەری تووشبوونت بە هەندێک نەخۆشی جەستەیی زیاتر بێت، لەوانە:

  • شەقیقە
  • نەخۆشی دڵ
  • شەکرە
  • تێکچوونی غودەی دەرەقی

ئامۆژگاری بۆ هەڵکردن لەگەڵ تێکچوونەکە

ئەگەر تێبینی نیشانەکانی تێکچوونی دوو جەمسەریت کردووە، هەنگاوێکی یەکەمی باش بریتییە لە گەیشتن بە پزیشک یان چارەسەرکاری دەروونی بە زووترین کات. بە هەمان شێوە ئەگەر هاوڕێیەک یان کەسێکی ئازیزت نیشانەکانی هەبوو، بیر لەوە بکەرەوە کە هانیان بدەیت بۆ ئەوەی بە زووترین کات پەیوەندی لەگەڵ چارەسەرکارێکدا بکەن.

ژیان لەگەڵ تێکچوونی دوو جەمسەری

چارەسەرکردن دەتوانێت یارمەتیت بدات لە بەڕێوەبردنی سوڕەکانی میزاجت و ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو نیشانانەی کە تووشی دەبن. دروستکردنی تیمێک دەتوانێت یارمەتیت بدات زۆرترین سوود لە چارەسەرکردن وەربگریت. لەوانەیە تیمەکەت بریتی بن لە:

  • پزیشکی سەرەتایی کە خۆتیت
  • پزیشکی دەروونی کە ڕێنماییت دەکات بۆ خواردنی دەرمانەکان
  • چارەسەرکار یان ڕاوێژکارێک کە بە چارەسەری قسەکردن هاوکاریت بکات

لەوانەیە پێویستت بە تاقیکردنەوەی چەند چارەسەرێک بێت پێش ئەوەی چارەسەرێک بدۆزیتەوە کە ببێتە هۆی باشتربوون. هەندێک دەرمان بۆ هەندێک کەس بە باشی کاردەکەن بەڵام هەندێکی تر نا. لە ڕوانگەیەکی هاوشێوەدا، هەندێک کەس CBT زۆر یارمەتیدەر دەزانن، لەکاتێکدا هەندێکی تر ڕەنگە کاریگەری کەم ببینن.

هەمیشە باشتر وایە لەگەڵ تیمەکەت کراوە بیت سەبارەت بەوەی چی کەڵکی بۆت هەیە و چی کەڵکی بۆت نییە. ئەگەر شتێک یارمەتیت نەدا یان هەستێکی خراپترت پێدەبەخشێت، خۆت لە ئاگادارکردنەوەیان مەگرە. تەندروستی دەروونی تۆ گرنگە و تیمەکەت دەبێت هەمیشە پشتگیریت بکەن لە دۆزینەوەی یارمەتیدەرترین ڕێگە.

بەزەییت بەخۆتدا نەیەتەوە. لەبیرت بێت کە تێکچوونی دوو جەمسەری وەک هەر حاڵەتێکی تری تەندروستی دەروونی بە هەڵبژاردنی خۆت ڕووی نەداوە. هۆکارەکەی هیچ شتێک نییە کە کردووتە یان نەتکردووە.

ئاساییە هەست بە بێزاری بکەیت کاتێک پێناچێت چارەسەرەکان کار بکەن. هەوڵبدە پشوو درێژ بیت و بە میهرەبانی مامەڵە لەگەڵ خۆتدا بکەیت لەکاتی گەڕان بەدوای چارەسەرە نوێیەکاندا.

تێکچوونی دوو جەمسەری و پەیوەندییەکانی لەگەڵ کەسانی دیکە

تێکچوونی دوو جەمسەری دەتوانێت کاریگەری لەسەر پەیوەندییەکانتان هەبێت. بەڵام ئەم کاریگەریانە ڕەنگە لە نزیکترین پەیوەندییەکانتاندا بە ڕوونی دەربکەون، وەک ئەوانەی لەگەڵ ئەندامانی خێزان و هاوبەشە سۆزدارییەکانتان.

کاتێک باس لە بەڕێوەبردنی پەیوەندییەک دەکرێت لەکاتێکدا لەگەڵ تێکچوونی دوو جەمسەریدا دەژیت، ڕاستگۆیی هەمیشە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت. کراوە بوون سەبارەت بە بارودۆخەکەت دەتوانێت یارمەتی هاوبەشەکەت بدات باشتر لە نیشانەکانت تێبگات و چۆن دەتوانن هاوکاریت پێشکەش بکات.

لەوانەیە بیر لەوە بکەیتەوە کە بە چەند وردەکارییەکی بنەڕەتی دەستپێبکەیت، لەوانە:

  • چەند ساڵە ئەو حاڵەتەت هەیە
  • چۆن سوڕەکانی خەمۆکی بەزۆری کاریگەری لەسەرت هەیە
  • چۆن سوڕەکانی مانیا بەزۆری کاریگەری لەسەرت هەیە
  • شێوازی چارەسەرکردنت وەک چارەسەرکردن (therapy)، دەرمان و ستراتیژییەکانی ڕووبەڕووبوونەوە.
  • هەر شتێک کە بتوانن بیکەن بۆ یارمەتیدانت

کۆتایی

تێکچوونی دوو جەمسەری حاڵەتێکی ماوە درێژی ژیانە، بەڵام ئەوە بەو مانایە نییە کە دەبێت ژیانت بەتەواوی تێکبدات. لە کاتێکدا ژیان لەگەڵ تێکچوونی دوو جەمسەری بە دڵنیاییەوە هەندێک ئاڵەنگاری دروست دەکات، پابەندبوون بە پلانی چارەسەرکردنەکەتەوە، پراکتیزەکردنی چاودێریکردنی بەردەوامی خۆت و پشتبەستن بە سیستەمی پشگیریەکان، دەتوانێت بەرەو باشترت ببات و نیشانەکانت بە کەمترین ئاست بهێڵێتەوە. هەروەها پەروەردەکردنی خۆت و ئازیزانت سەبارەت بەو حاڵەتە دەتوانێت سوودێکی زۆری هەبێت.

Categories
phsychology

چارەسەری (EMDR) چییە؟

چارەسەری (EMDR) چییە؟

چارەسەری (EMDR) (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) پەرەی پێدراوە لەلایەن چارەسەرکارانی زەبری دەروونییەوە، (EMDR) یارمەتی مێشکت دەدات بۆ پرۆسێسکردن و هێنانەوەی یادەوەرەییە زەبراوییەکان بە ڕێگایەکی نائاسایی ئەویش لە ڕێگەی جوڵەی چاوەکانتەوە.

ئەگەر ئەزموونی زەبری دەروونییت کردبێت، دەزانیت چەندە کاریگەری لەسەرت بەجێدەهێڵێت. خەونە بەئازارەکان، گەڕانەوەی ڕووداوەکان، دڵەڕاوکێ و گۆشەگیری دێنە ناو ژیانی ڕۆژانەت. هەندێک کات چوونە دەر لە ماڵ وەک ئاڵەنگارییەک وایە بۆت.

لە کاتێکدا چارەسەر بە قسەکردن (talk therapy) یان دەرمان (medication) ڕیگای سەرەکین بۆ PTSD ( PTSD یان نەخۆشی فشاری دەروونی دوای کارەسات: حاڵەتێکی تەندروستی دەروونییە کە دەتوانێت گەشە بکات دوای ئەوەی کەسێک تووشی ڕووداوێکی زەبربەخش دەبێت یان شایەتحاڵی ڕووداوێکی لەو زەبراوی  ببێت. بە نیشانەکانی وەکو هاتنەپێشچاوەوە، کابوس، دڵەڕاوکێی توند و بیرکردنەوەت زۆر پەیوەند بە ئەزموونە زەبربەخشەکە تایبەتمەندە) لەوانەیە حەز بکەیت کە بزانیت ڕێگای چارەسەری دیکە جگە لەو دوانە هەیە یاخود نا؟

(EMDR therapy) پەرەی پێدراوە لەلایەن د. فرانسین شاپیرۆ لە ساڵی ١٩٨٧ بۆ چارەسەری (PTSD). ئەم جۆرە لە چارەسەر بەکاردەهێنێت بۆ گۆڕینی شێوازی هەڵگرتنی بیرەوەرییەک لە مێشکدا، ئەمەش ڕێگەت پێدەدات پرۆسێسی بکەیت.

ئەم چارەسەرە ئامانجی ئەوەیە یارمەتیت بدات بۆ ئەوەی بتوانیت کار لەسەر ئەو یادەوەرییە ناخۆشانە بکەیت بەبەکارهێنانی توانا سروشتییە جەستییەکان بۆ چاکبونەوە لە کاریگەری زەبرەکە.

چالاک کردنی مێشک

چۆن (EMDR) کار دەکات؟

(EMDR) بە ڕێگایەکی چارەسەری نوێ دادەنرێت. چارەسەرکارەکان عادەتەن بەکاریدەهێنن بۆ چارەسەری (PTSD) یان وەڵامدانەوەکانی زەبری دەروونی.

بناغەی ئەم جۆرە لە چارەسەر لەسەر ئەوە دامەزراوە کە ڕووداوە زەبراوییەکان بە شێوەیەکی باش پڕۆسێس نەکراون لە مێشکدا لەو کاتەی کە ڕووداوەکە ڕووی داوە. هەربۆیە بەردەوامن لەوەی کە کاریگەرییمان  لەسەر دروست بکەن بە شێوەی جیاواز – وەک خەون بینین، هاتنەوە پێش چاو یان چوونەوە هەستی هەمان ساتی ئەو کاتەی کە توشی زەبرەکە بووین –  دوای ماوەیەکی زۆریش بەسەر تێپەڕبوونی ڕووداوەکە. کاتێک شتێک زەبرەکەت بەبیربخاتەوە، مێشک و جەستەی کاردانەوەی دەنوێنن وەک ئەوەی دووبارە ڕووبداتەوە. مێشکت ناتوانێت جیاوازی نێوان ساتی ئێستا و ڕابردوو بکات.

لێرەوە چارەسەری (EMDR) پەرەی سەرند  کە بە مۆدێلی پرۆسێسی زانیاری گونجاو ناسراوە، ئەمیش واتە دەتوانیت لە ڕێیەوە یادەوەرەییە شێواوەکە دووبارە پڕۆسێس بکەیتەوە بۆ ئەوەی یارمەتیت بدات بەسەریدا زاڵ بیت. ئامانجی چارەسەرکە ئەوەیە کە ڕێگای گۆڕینی تۆماری یادەوەرییەکە لە مێشکا بگۆڕێت. کاتێک مێشكت دەستبکات بە پرۆسێسی ئەو ڕووداوە، دەبێت بتوانیت ڕووداوەکە بەبیرخۆت بهێنیتەوە بەبێ ئەوەی کاریگەرییە سۆزدارییە توندەت لەسەر دروست بکات کە نیشانەکانی لە تێكچوونی (PTSD) یدا ئاماژەی پێکراوە.

لە درێژەی دانیشتنەکانی چارەسەری (EMDR)، چارەسەرکارەکە پرسیارت لێدەکات بە کورتی تەرکیز بخەیتە سەر یادەوەرییە زەبراوییەکە. پاشان، ڕێنماییت دەکات کە جوڵەی چاوەکانت لە لایەکەوە ببەیتە لایەکی تر کاتێک بیر لە ڕووداوەکە دەکەیتەوە. ئەمەش هەردوو نیوەگۆی مێشک چالا دەکات کە پێی دەوترێت هاندانی دوولایەنە (bilateral stimulation).

ئەگەر کێشەی پرۆسێسی بینەکیت هەبێت، چارەسەرکارەکەت لەوانەیە لێدان لەسەر هەردوو دەستت بەکاربهێنێت  لەم دەست بۆ ئەو دەستت یان دەنگێک بەکاربهێنێت   کە ئاڕاستەی هەردوو گوێچکەکەت دەکات لەم گوێت بۆ ئەو گوێت.

ئەو تیۆریەی لە پشت (EMDR) ەوە کە چۆن ئەم جۆرە لە چارەسەر کار دەکات، ئەوەیە کە یارمەتی پەیوەندی هەردوو نیوەگۆی مێشک دەدات بۆ ئەوەی پەیوەندی لەگەڵ یەکتر بکەن – نیوەگۆی ڕاست، کە بە پرسیارە لە لۆژیک و هەڵێنجان. نیوەگۆی ڕاستیش بەپرسیارە لە هەستەکان.

شارەزایان بە تەواوی نازانن (EMDR) چۆن کاردەکات. لێکۆڵینەوە بەردەوامەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە فۆرمێکی ئاڵۆزی چارەسەرکردنە و پێدەچێت چەندین میکانیزمی کارکردنی هەبێت.

لە پێداچوونەوەیەک بە ٨٧ لێکۆڵینەوە لەسەر (EMDR) دەرکەوتووە کە دوو تیۆری زۆرترین جێ دەستییان هەیە لە پڕۆسەکەدا: تیۆری یادەوەری کارا و تیۆری گۆڕانکارییە فیزیۆلۆژییەکان.

تیۆری یادەوەری کارا (Working memory theory)

بەگوێرەی ئەم تیۆرییە، (EMDR) لە ڕێگەی کێبڕکێوە کاردەکات لە نیوان ئەو شوێنەی مێشک زانیاری لەسەر دەنگ و بینین هەڵدەگرێت، هەروەها لە کوێدا یادەوەری کارا خەریکی پڕۆسێس کردنە.

لەم تیۆریەدا، لە هەمان کاتدا بەیادهێنانەوەی یادەوەری و جوڵەی چاوەکان بۆ پێش و دوا دەبێتە هۆی ئەوەی مێشکت سەرچاوەکە جودا بکاتەوە. ناتوانیت هەموو تەرکیزت تەرخان بکەیت بۆ بیرهێنانەوەی بیرەوەرییەکە چونکە تۆ سەرنجت لەسەر جوڵەی چاوەکانیشت  دەبێت.

ئەم دابەشکارییە بۆ تەرکیز لە هەمان ساتدا، دەبێتە هۆی ئەوەی کە وێنەی شێواوەکەی ناو یادەوەرەییە زەبراوییەکە  ناڕوون و تەڵخ بکات. بەم جۆرە لەوانەیە هەست بکەیت کاریگەری سۆزدارییت بۆ بەیادهێنانەوەی ڕووداوەکە کەمتر دەبێتەوە.

هاندانی دوو نیوەگۆی مێشک یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی زیاتر هەست بە ئارامی بکەیت. هەربۆیە تاکو یادەوەرەییەکە کەمتر ڕوون بێت، لەوانەیە مێشکت دەستبکات بە دروستکردنی پەیوەندی لەنێوان یادەوەرییەکە و ئەو هەستی ئارامییەی کە دروست دەبێت لەو حاڵەتەدا وەک لە هەستە زەبراوییەکە.

 10 ڕاستی زانستی دەربارەی مێشکی مرۆڤ

تیۆری گۆڕانکاری فیسیۆلۆژی (Physiological changes theory)

هەندێک لە توێژینەوەکان بۆیان دەرکەوتووە کە جوڵەی چاو لەم جۆرە چارەسەرەدا دەتوانێت گۆڕانکاری فیسیۆلۆژی لە جەستەدا هان بدات – خاوکردنەوەی لێدانی دڵ، هەناسەدانی خاوتر، کەمکردنەوەی گرژی – کە  هەموو ئەمانە دەبنە هۆی ئارامی (Relaxation).

شارەزایان پێیان وایە کە شتێک لە هاندانی دوو نیوەگۆی مێشک بە جوڵەی چاو دەبێتە هۆی ئەوەی گۆڕانکاری لە چۆنییەتی  وەڵامدانەوەی سیستەمی دەماری بکات.

تیۆریاکانی تر

هەندێک تیۆریای دیکە باس لەوە دەکەن کە بۆچی (EMDR) کاردەکات، لەوانە:

  • دووبارەبوونەوەی قۆناغی خەو جووڵەی خێرای چاو (REM): جووڵەی چاوەکان بۆ پێش و دواوە ڕەنگە یارمەتی مێشک بدات بۆ یەکخستنی یادەوەرییەکان بە هەمان شێوەی کە لە کاتی خەوی REMدا مێشک دەیکات.
  •  ( Thalmo-cortical binding): جووڵەی چاو لەوانەیە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ناوچەیەکی مێشک هەبێت کە پێی دەوترێت لانک (thalamus)، کە ڕەنگە ببێتە هۆی خاوکردنەوەی پرۆسەی مەعریفی کە ڕێگە بە زیاتر کۆنتڕۆڵکردنی ناڕەحەتی سۆزداری دەدات.
  • جیاوازی پێکهاتەی مێشک: جیاوازی پێکهاتەیی و کارایی مێشک لەوانەیە لەو کەسانەدا هەبێت کە وەڵامی باشی چارەسەری EMDR دەدەنەوە.

کێ دەتوانێت سود لە  (EMDR) وەربگرێت؟

زۆربەی توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە (EMDR therapy) بەشێوەیەکی سەرەکی بەکاردێت بۆ چارەسەری زەبری دەروونی.

لەوانەیە پسپۆڕێکی بواری دەروونی ئەم جۆرە لە چارەسەر بەکاربهێنێت بۆ

  • دڵەڕاوکێ
  • نۆبەی تۆقین (panic attacks)
  • خەمۆکی
  • فۆبیا
  • تێکچوونی دوو جەمسەری
  • تێكچوونی جودابوونەوە کەسایەتی (Dissociative Identity Disorder)
  • تێكچوونەکانی خواردن
  • ڕێکخستنی ئازار
  • تێکچوونەکانی کەسایەتی
  • فشار
  • گرفتەکانی خەو
  • ئالودەبوون بە دەرمانەوە

هەشت قۆناغی (EMDR)

گەر دانیشتنی بۆ (EMDR) وەربگرییت، عادەتەن دەبێت هەفتانە یەک بۆ دوو دانیشتن ببینیت، وە بە گشتی لە ٦ بۆ ١٢ دانیشتن تەواو دەبێت. لەوانە دانیشتنی زیاتر یان کەمترت پێویست بێت بەپێی کاردانەوە کەسییەکانت بۆ چارەسەرەکە.

قۆناغی یەک: وەرگرتنی مێژوو

سەرەتا، لەگەڵ چارەسەرکارەکە هەوڵدەدەن بۆ پەرەپێدانی ئامانج و پلانێکی چارەسەری. لەوانەیە ئەمە هەندێک شتی پێویست بێت وەک مێژووی کەسی تۆ، وژورێنەرە سۆزدارییەکان و نیشانەکانت کاتێک ئەزموونی حاڵەتەکە دەکەیت و دەتەوێت دەستکەوتت چی بێت لە دانیشتنەکان.

قۆناغی دووەم: ئامادەکاری

چارەسەرکارەکەت بەناو پڕۆسە چارەسەریەکەدا دەتبات، بۆت ڕوون دەکاتەوە کە ئەم ڕێگا چارەسەرییە چۆن کار دەکات، وە وەڵامی پرسیارەکانت دەداتەوە.

ئەم جۆرە لە چارەسەر پێویستی بە چەند دانیشتنێک هەیە بۆ ئەوەی بەرەوپێچوونی تێدا ببینییت. چارەسەرکارەکەت دەتوانێت یارمەتییت بدات بۆ ئەوەی پەرە بە هەندێک میتۆدی مامەڵەکردن لەگەڵ حاڵەتەکە  بداەیت ە ماوەی نێوان دانیشتنەکاندا. بۆ وێنە،  تەکنیکەکانی کەمکردنەوەی فشار، تەکنیکەکانی هەناسەدان و هتد……

قۆناغی سێیەم: هەڵسەنگاندنی یادەوەری ئامانجدار

ئامانجی قۆناغی سێیەم بۆ دیاریکردن و هەڵسەنگاندنی ئەو یادەوەریەیە کە بووەتە هۆی ئەو هەستە نارەحەتکەرانە.

هەموو وێنە، هەست، بیرکردنەوە و نیشانە جەستەییەکان کە پەیوەندیدارن بە یادەوەرییەکەوە سوودیان لێوەردەگیرێت بۆ هەڵسەنگاندن و دیاریکردن و پێوانەکردنی دۆخەکە.

قۆناغی چوار بۆ حەوت: (بێ هەستیاری– کاردانەوە – دانان – داخستن)

(desensitization, reaction, installation, closure)

قۆناغی چوارەم سەرەتای پرۆسەی بێ هەستیارکردنی بیرەوەرییەکەیە.

بە درێژایی دانیشتنەکان،  داوات لێدەکرێت بەشە جیاوازەکانی ناو یادەوەرییەکە بەیادی خۆت بهێنیتەوە. کاتێک ئەوەت کرد، چارەسەرکارەکە داوات لێدەکات چاوەکانت بە شێوەیەکی دیاریکراو بجوڵێنیت لە ڕێگەی ئاماژەیەکەوە.

کاتێک تەواوبوویت لە پڕۆسەی بەیادهێنانەوەی یادەوەری و هەستەکانی ئەو حاڵەتە، لەوانەیە پرسیارت لێبکات سەبارەت بە بیرکردنەوە، هەست و کاردانەوەکانت کە ئەزموونت کردن لە کاتی بەیادهێنانەوەی یادەوەرییەکە.

 تێبینیکردنی ئەم وەڵامانە ئامرازێکی دیکەیە بۆ یارمەتیدانی بەدواداچوونی بەرەوپێشچوونەکان بە  چارەسەری (EMDR). ئامانج لێی “دانان” وەڵامە سۆزدارییە باشەکان و بیروباوەڕی ئەرێنییەکانە لەناو هەر دانیشتنێکدا.

لەبیرت بێت، چارەسەرکارەکە بەرژەوەندییەکانی تۆی لەبەرچاوە لە هەموو کاتێکدا لە کاتی دانیشتنی چارەسەرکردنەکەتدا. ئەگەر تووشی ناڕەحەتی زۆر بوویت، چارەسەرکارەکەت دەتوانێت بتگەڕێنێتەوە بۆ ساتی  ئێستا.

لە کۆتایی دانیشتنەکەتدا، چارەسەرکارەکەت دیاری دەکات کە ئایا بیرەوەرییەکە بە تەواوی پرۆسێس کراوەتەوە یان نا، بە پشتبەستن بە وەڵامەکانت. ئەگەر دووبارە پرۆسێسکردنەکە تەواو نەبوو، ئەوا سەرچاوەیەک یان مەشقێکی کەمکردنەوەی فشار لەگەڵت ئەنجام دەدەن بۆ ئەوەی دڵنیابن لەوەی کە هەست بە باشی دەکەیت پێش کۆتاییهێنان بە دانیشتنەکان.

هەروەها پێداچوونەوە بەوە دەکەن کە  کام ستراتیژی ڕووبەڕووبوونەوە تۆ  دەتوانیت بەکاری بهێنیت بۆ بەڕێوەبردنی هەستەکانت و خۆت بە سەلامەتی بهێڵیتەوە تا دانیشتنی داهاتوو. ناتوانرێت هەموو بیرەوەرییەکان لە یەک دانیشتندا پرۆسێس بکرێن.

قۆناغی هەشتەم:  دووبارە  هەڵسەنگاندنەوە

لە کۆتایی هەر دانیشتنێکی چارەسەرکردندا، هەم تۆ و هەم چارەسەرکەرەکەت کاریگەرییەکانی چارەسەرەکان هەڵدەسەنگێنن، چ یادەوەرییەک ئاشکرا بووە کاری لەسەر کراوە و کام یادەوەرییە بۆ جارێکی تر.

لە کۆتایی بەرنامەی چارەسەرکردنەکەتدا، دوای ئەوەی هەموو ئەو یادەوەرییانەت کردە ئامانج کە ئارەزووت کردووە، چارەسەرکارەکەت دەتخاتە سەر قاڵبێکی تەندروست بۆ داهاتوو. لەم ڕاهێنانەدا، ئەوان جارێکی تر هاندانی دوولایەنە بەکاردەهێننەوە کاتێک تۆ بە سیناریۆیەکی داهاتووی خەیاڵیدا دەڕۆیت بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هەر دۆخێکی پێشتر.

ئایا EMDR کاریگەرە؟

لە کاتێکدا کە میکانیزمە وردەکانی پشت (EMDR) هێشتا جێگەی مشتومڕن، ئەم چارەسەرە لەلایەن ژمارەیەک ڕێکخراوی نیشتمانی و نێودەوڵەتییەکانەو وەک چارەسەرێکی کاریگەر ناسراوە، لەوانەش ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی (WHO) و کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی (APA).

پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٨ بەڵگەی پشگیری بۆ میکانیزمەکانی پشت (EMDR) دەخاتە ڕوو ، هەروەها لێکۆڵینەوەکانی دیکە بەردەوامن لە پشتگیریکردنی کاریگەری ئەم چارەسەرە.

پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٨، کە بە بەکارهێنانی هەشت گفتوگۆی جدی لەو توێژینەوانەی کە تا ئێستا لەسەری ئەنجام دراوە، دەرکەوتووە کە  (EMDR) نیشانەکانی (PTSD) باشتر دەکات و کاریگەرترە بە بەراورد بە هەندێک چارەسەری تەقلیدی بۆ چارەسەری زەبری دەروونی. بەڵام ئاماژەیان بەوە کردووە کە زۆربەی بەڵگەکانی ئێستا پشت بە نمونەی بچووک دەبەستن.

پێداچوونەوەیەکی دیکە  ساڵی ٢٠١٨ لەسەر ١٥ توێژینەوە بوو کە بەکارهێنانی چارەسەری (EMDR) بۆ منداڵانی تووشبوو بە (PTSD) لەخۆدەگرێت. توێژەران بۆیان دەرکەوتووە کە لە هەموو توێژینەوەکاندا نیشانەکانی (PTSD) کەمبوونەتەوە، هەروەها نیشانەکانی دیکەی پەیوەست بە زەبر.

پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٧ سەیری کرد کە چۆن چارەسەری (EMDR) دەتوانێت کاریگەری لەسەر حاڵەتەکانی جگە لە (PTSD) هەبێت. ئەنجامەکان دەریانخست کە چارەسەری (EMDR) بژاردەیەکی نایاب  بوو بۆ نیشانەکانی پەیوەست بە زەبر لە حاڵەتەکانی ئازاری دەروونی و سۆزداری درێژخایەن.

پێداچوونەوەیەکی دیکە ساڵی ٢٠١٧ پێشنیاری کرد کە، هەرچەندە لە ئێستادا توێژینەوەکەکان تا ڕادەیەک سنووردارن لەسەری، بەڵام EMDR دەتوانێت توانای هەبێت وەک چارەسەرێک بۆ خەمۆکی.

ئایا مەترسی یان کاریگەری لاوەکی هەیە؟

زۆربەی جۆرەکانی چارەسەرکردن ( تەنانەت لە چارەسەری (EMDR)یشدا) دەتوانن کاریگەری لاوەکییان هەبێت. ئەم کاردانەوە لاوەکیانە دەتوانن لە کەمەوە تا زۆر بن.

پێش ئەوەی دەست بە پرۆگرامی (EMDR) بکەیت، ڕەنگە پسپۆڕێکی تەندروستی دەروونی ئاگادارت بکاتەوە سەبارەت بە کاریگەرییە لاوەکییە ئەگەرییەکان، وەک:

  • بەرز و نزمی بەهێزی سۆزداری
  • زیادبوونی بیرهێنانەوەی یادەوەرییە زەبربەخشەکان یان دڵتەزێنەکان
  • خەو بینینینی زۆر ڕوون
  • هەستکردن بە لاوازی
  • سەر سوڕان
  • وەڵامەکانی فشاری جەستەیی (سکچوون، سەرئێشە)

بەشێک لە پلانی چارەسەری (EMDR) دەکرێت پەرەپێدانی ڕێگاکانی بەڕێوەبردنی ئەم ئاڵەنگارییانە لەخۆبگرێت ئەگەر سەرهەڵبدەن.

چارەسەرکاری دەروونی یان پزشیکی دەروونی دەتوانێت ڕاهێنانی تەرکیز و پشوودانت بۆ پێشنیار بکات یان دەرمان بنووسێت بۆ یارمەتیدانی کۆنتڕۆڵکردنی نیشانەکانت لە پڕۆسەی چارەسەرکردنەکەدا

کۆتایی

یادەوەرییەکانی ڕابردوو دەتوانن کاریگەری زۆر زیاتر لە دڵتەنگ بوونێک یان بێزارییەک دروست بکەن. ئەگەر تووشی زەبری دەروونی بوویت، ئەم یادەوەرییانە دەتوانن کارایی ڕۆژانەت تێک بدەن.

هەندێک جار یادەوەرییەکان ئەوەندە بە ئازارن کە لەو ساتەدا  وشكت دەکەن .ناتوانیت بە ئاسانی خۆت لەو وێنە و هەستە و بیرکردنەوانە دەرباز بکەیت کە دێنەوە بۆت لە کاتە جیاجیاکاندا  و گەر چارەسەری نەکەیت ئەم حاڵەتانەت لەگەڵ بەردەوام دەبێت.

کاتێکیش ئەمە ڕوودەدات کە وروژێنەرەکانی وەک خەڵک، شوێن، دەنگ، وێنە، ڕووداوەکان ئەو دۆخەت وەبیردەهێننەوە کە توشی زەبرەکەی تێدابووییت گەر کاتێکی زۆریشی بەسەردا تێپەڕێبێت.

 هەربۆیە چارەسەری (EMDR) دەتوانێت یارمەتیت بدات لە شکاندنی خولە لە یادەوەرییە بە ڕێگەدان بە مێشکت بۆ پرۆسێسکردنی یادەوەرییەکان بە شێوەیەکی ئازاربەخشی کەمتر.

سەرچاوەکان

Categories
general

A gateway to understanding pornography-دەروازەیەک بۆ تێگەیشتن لە پۆڕنۆگرافی

A gateway to understanding pornography-دەروازەیەک بۆ تێگەیشتن لە پۆڕنۆگرافی

پۆڕنۆگرافی چییە؟

پۆرنۆگرافی بابەتێکی زۆر بڵاوە لە هەمان کاتیشدا هەمیشە مشتومڕی لەسەر بووە.

هەندێک کەس  بە هیچ  جۆرێک ئارەزووی ئەوە ناکەن، هەندێکیش بە زۆر توڕەن لێی. هەندێکی تر جارجار سەیری دەکەن  و هەندێکی تریش بە شێوەیەکی بەردەوام. هەمووی دەگەڕێتەوە بۆ حەز و ئارەزووی کەسی و هەڵبژاردنی کەسی.

گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە “ئالوودەبوون بە پۆرن” دیاریکراوێکی فەرمی نییە کە لەلایەن کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی (APA)ەوە و دانپێدانەنراوە. بەڵام ئەزموونی ڕفتاری ناچاری خۆ کۆنتڕۆڵنەکراو بۆ سەیرکردنی پۆرن دەتوانێت ببێتە هۆی کێشەی جدی وەک ئالوودەبوونەکانی تری ڕەفتار.

بەو پێیەی بوونی “ئالوودەبوون بە پۆرن” لەلایەن APA دانپێدانەنراوە، هیچ پێوەرێکی دەستنیشانکردنی یەکلاکەرەوە  نییە لە دەستنیشانکردنیدا.

ئێمە لە  جیاوازی نێوان ناچاری (compulsion) و ئالوودەبوون (addiction) دەکۆڵینەوە و پێداچوونەوە بە چۆنیەتی:

  • خووەکانی کە ڕەنگە بە کێشەدار هەژمار بکرێن
  • کەمکردنەوە یان نەهێشتنی ڕەفتاری نەخوازراو
  • بزانییت کەی پێویستە قسە لەگەڵ پسپۆڕێکی  دەروونی بکەیت

ئایا بەڕاستی ئالوودەبوونە؟

بەو پێیەی ڕەنگە خەڵک ئامادە نەبن باسی ئەزموونی خۆیان لەگەڵی بکەن، ئەستەمە بزانیت چەند کەس چێژ لە پۆرن وەردەگرن بە شێوەیەکی بەردەوام کاتێک سەیری دەکەن یان چەند کەس  گرفتار بوون بەدەستییەوە.

لە ڕاپرسییەکی پەیمانگای کینسی دەرکەوتووە کە لەسەدا ٩ی ئەو کەسانەی کە سەیری پۆرن دەکەن هەوڵی وەستاندنی پۆرنیان داوە بەڵام سەرکەوتوو نەبووە. ئەم ڕاپرسییە لە ساڵی ٢٠٠٢ ئەنجامدراوە.

بەڵام لەو کاتەوە، دەستگەیشتن بە پۆرن لە ڕێگەی ئینتەرنێت و خزمەتگوزارییەکانی ئۆنڵاینەوە زۆر ئاسانتر بووە. ئەم دەستگەیشتنە ئاسانە وا دەکات وەستان قورستر بێت ئەگەر سەیرکردنی پۆرن بووبێتە حاڵەتێکی بەردەوام و کێشە.

پەرتووکی ڕێنمایی دەستنیشانکردن و ئاماری نەخۆشییە دەروونییەکان (DSM) کە بڵاوکراوەی کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکییە، لەلایەن پسپۆڕانی چاودێری تەندروستییەوە بەکاردەهێنرێت بۆ دەستنیشانکردنی نەخۆشییە دەروونییەکان. ((DSM ئالوودەبوون بە پۆرن بە فەرمی وەک گرفتی تەندروستی دەروونی ناناسێنێت. بەڵام توێژینەوەکان باس لەوە دەکەن  کە ئالوودەبوون بە پۆڕن بابەتێکی جدییە.

یەکێک لە توێژینەوەکان  لە ساڵی ٢٠١٥ گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە پۆرنۆگرافیای ناو ئیتنەرنێت میکانیزمە بنەڕەتییەکانی لەگەڵ ئالوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەکاندا هاوبەشە. توێژینەوەیەکی دیکە بەراوردی مێشکی ئەو کەسانەیان کرد کە بەناچاری سەیری پۆرن دەکەن لەگەڵ مێشکی ئەو کەسانەی کە ئالوودەی ماددە هۆشبەرەکان یان مەی بوون، ئەنجامێکی تێکەڵاوی لێکەوتەوە (واتە خاڵی هاوبەشییان تێدا هەبوو)

هەندێک توێژینەوەی دیکە باس لەوە دەکەن کە ڕەنگە زیاتر ڕفتارێکی ناچاری بێت نەک ئالوودەبوون.

ناچاری و ئالوودەبوون (COMPULSION VS. ADDICTION)

ناچاری ڕەفتارە دووبارەبووەکانە کە هیچ پاڵنەرێکی ئەقڵانییان نییە، بەڵام زۆرجار بۆ کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ دێنە کار. ئالوودەبوون بریتین لە بێتوانایی لە وەستاندنی ڕەفتارەکە، سەرەڕای دەرئەنجامە نەرێنییەکانی. هەردووکیان نەبوونی توانای کۆنترۆڵکردن لەخۆدەگرن.

بە هەر دوو ڕێگاکە، ئەگەر سەیرکردنی پۆرن ببێتە کێشە، ڕێگای خۆی هەیە بۆ هەوڵدان بۆ هێنانەوەی کۆنتڕۆڵی خود.

ئالوودەبوون چۆنە؟

تەنها سەیرکردن یان چێژوەرگرتن لە پۆرن نابێتە هۆی ئەوەی ئالوودەی پۆرن بیت، هەروەها پێویستی بە چاککردنەوەش نییە. لە لایەکی دیکەوە، ئالوودەبوونەکان پەیوەندییان بە نەبوونی کۆنتڕۆڵەوە هەیە — و ئەوەش دەتوانێت کێشەی بەرچاو دروست بکات.

ڕەنگە خووی سەیرکردنەکەت شایەن ئەوە بێت نیگەرانی بیت  ئەگەر:

  • بزانی ئەو کاتەی کە بەسەری دەبەیت  لە سەیرکردنی پۆرن بەردەوام لە زیادبووندایە
  • هەست بکەی وەک ئەوەی پێویستت بە “دووبارە خۆچاککردنەوە” هەیە و ئەو چاککردنەوە ژیانت باشتر دەکات
  • هەست بە تاوانباری یان گوناهـ  دەکەیت سەبارەت بە دەرئەنجامەکانی سەیرکردنی پۆرن
  • چەندین کاتژمێر بەسەر دەبەیت لە سەیرکردنی سایتە پۆرنەکانی ئینتەرنێت
  • وێنای ئەوە بکە کە هاوسەرەکەت  سەیری سەیری پۆرن بکات یان خەیاڵی پۆرن نمایش بکات هەرچەندە تۆ ئەوەت ناوێت
  • ناتوانن چێژ لە سێکس وەربگری بەبێ ئەوەی سەرەتا سەیری پۆڕن نەکەیت
  • ناتوانن ڕووبەڕووی پۆرن ببیتەوە هەرچەندە  ژیانیشی تێکداوی

هۆکاری چییە؟

سەختە بڵێین بۆچی سەیرکردنی پۆرن دەتوانێت پەرە بسێنێت بۆ ڕەفتارێک لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵ. لەوانەیە دەست بکەیت بە سەیرکردنی پۆرن چونکە حەزت لێیە، پێناچێت لەو کاتەدا سەیرکردنەکە کێشە بێت. لەوانەیە چێژ لەو هەڵچوونانە وەربگریت کە پێت دەدات و خۆت ببینیتەوە کە زۆرتر ئەو هەڵچوونانەت دەوێت (هەڵچوون و زیادکردنی پاڵنەری سێکسی).

لەوانەیە لە سەرەتادا هەست بە گۆڕانکاری نەکەیت لە سەیرکردنیدا، بەڵام بە تێپەڕبوونی کات دەزانی زۆر گرفتی بۆ دروست کردوویت تا دەگەیتە ئاستێکی بەرز و ناتوانیت  بەرەنگاری ببیتەوە. جا ئەگەر هەوڵبدەیت بوەستیت، بۆت دەردەکەوێت کە بە سادەیی ناتوانیت ئەوە بکەیت. بەم شێوەیە ئالوودەبوون بەو ڕەفتار بە دەچێتە ناوتەوە.

توێژینەوەکان ئەوە نیشان دەدەن کە هەندێک ئالوودەبوونی ڕەفتاری  وەک ئالوودەبوون بە پۆڕن،  گۆڕانکاری پرۆسەی دەماری هاوشێوەی ئالوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەکان لەخۆدەگرێت.

لەوانەیە لەو ماوەیەدا دەست پێبکات کە هەست بە بێزاری، تەنیایی، دڵەڕاوکێ، یان خەمۆکی دەکەیت. وەک ئالوودەبوونەکانی تری ڕەفتار، دەتوانێت بەسەر هەر کەسێکدا بێت.

ئایا دەتوانیت خۆت بوەستیت یان پێویستە پسپۆڕێکی دەروونی ببینیت؟

لەوانەیە بتوانیت بەتەنیا کۆنتڕۆڵی خۆت دووبارە بگەڕێنیتەوە. لێرەدا چەند شتێک دەخەینەڕوو کە دەتوانیت سوودیان لێوەربگرییت:

  • پۆرن و ئاماژە ئەلیکترۆنیەکان لەسەر هەموو ئامێرەکانت بسڕەوە
  • هەموو ئەو پەرتووکانەی کە هەتە سەبارەت بە دیمەنی پۆڕن فڕێیان بدە
  • با کەسێکی تر نەرمەکاڵای دژە پۆرن (anti-porn software) لەسەر ئامێرە ئەلیکترۆنییەکانت دابنێت بەبێ ئەوەی تێپەڕە وشەکەت ( password ) پێ بدات
  • پلانێکت هەبێت: دوو چالاکیی تر هەڵبژێرە کە دەتوانیت خۆتی پێوە سەرقاڵ بکەیت کاتێک ئەو حەزە بەهێزە بۆ سەیرکردنییان ڕووت تێدەکات
  • کاتێک دەتەوێت سەیری پۆرن بکەیت، بیری خۆتی بخەرەوە کە چۆن کاریگەری لەسەر ژیانت هەبووە — ئەگەر ئەوە یارمەتیدەر بوو بینووسەوە لای خۆت
  • بیر لەوە بکەرەوە بۆ هەر هۆکارێک  کە یارمەتیدەرت بێت  بۆ ئەوەی خۆتی لێی بەدوور بگریت
  • دەتوانیت کەسێک بکەیتە هاوڕێ یان چاودێریکارت کە لێپرسینەوەت لەگەڵ بکات بۆ ئەوەی کە ئایا سەیری دەکەیت یان نا

چ بژاردەیەکی  دیکەی چارەسەر بەردەستە؟

ئەگەر دەتوانیت، بیر لەوە بکەرەوە کە سەردانی چارەسەرکاری دەروونی بکەیت بۆ گفتوگۆکردن سەبارەت بە کێشەکەت. دەتوانن پلانێکی چارەسەری تاکەکەسی دابڕێژن بۆ ئەوەی یارمەتیت بدات لە ڕێگەی ئەوانەوە خۆت چاک بکەیتەوە.

چارەسەری (Therapy)

ئەگەر پێت وایە ناچاری یان ئالوودەبووی بوویت، شایەنی ئەوەیە سەردانی چارەسەرکارێکی دەروونی بکەیت بۆ هەڵسەنگاندنی بارودۆخەکەت. ئەمە ڕەنگە یارمەتیدەر بێت بە تایبەتی ئەگەر دڵەڕاوکێ، نیشانەکانی خەمۆکی، یان نەخۆشی وەسواسی ناچاری (OCD)ت هەبێت.

ئاگاداری ئەو چارەسەرکارانە ببە کە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە “پسپۆڕن” لە دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنی پۆرنۆگرافی. ئەستەمە کەسێک “پسپۆڕ” بێت  لە گرفتێکدا  کە پێناسەیەکی پیشەیی یەگرتوو یان پێوەرێکی دەستنیشانکردنی ستانداردی نییە.

دانیشتەکانی چارەسەری دەروونی  یارمەتیت دەدەن لەوە تێبگەیت کە  بە پلەی یەکەم هۆکارەکە چی بووە. چارەسەرکارەکەت دەتوانێت یارمەتیت بدات بۆ پەرەپێدانی میکانیزمی کاریگەری ڕووبەڕووبوونەوە بۆ گۆڕینی پەیوەندییەکانت لەگەڵ بابەتە  پۆرنۆگرافییەکان.

دەرمان (Medication)

چارەسەری ئالوودەبوون بە ڕەفتار بەگشتی چارەسەری قسەکردن (talk therapy) و چارەسەری ڕەفتاری مەعریفی (cognitive behavioral therapy) لەخۆدەگرێت. بەڵام لەوانەیە پسپۆڕەکە پێشنیاری دەرمان بکات ئەگەر حاڵەتێکی توندت هەبێت، وەک خەمۆکی یان OCD.

چی ئەگەر چارەسەری نەکەم؟

چارەسەرنەکردن، ناچاری یان ئالوودەبوون بە پۆڕنۆگرافی دەتوانێت ببێتە هێزێکی تێکدەری گەورە لە ژیانتدا. لە پەیوەندییەکانت، بە تایبەتی پەیوەندییە ڕۆمانسی و سێکسییەکان، ڕەنگە کاریگەری نەرێنیی جدییان لەسەری بێت.

ئالوودەبوون بە پۆرن لەوانەیە ببێتە هۆی:

  • چۆنایەتی خراپی پەیوەندییەکانت
  • کەمکردنەوەی ڕەزامەندی سێکسی
  • کەمکردنەوەی خود شکۆفایی (self-esteem)

هەروەها دەتوانێت ببێتە هۆی گرفتی لایەنی پیشەیی و دارایی ئەگەر بەرپرسیارێتییەکانت بەهۆیەوە پشتگوێ بخەیت یان پابەندبوونەکانت بەکاتەکانەوە تێکبچێت

ئەگەر خەمی کەسێکی ئازیزت هەیە

سەیرکردنی پۆرن هەمیشە جێگەی نیگەرانیەکی زۆر  نییە.

دەکرێت حاڵەتێکی زانینخوازی (فزوڵی) بێت، یان کەسەکە بەڕاستی چێژ لە پۆرن وەربگرێت و هیچ کاریگەرییەکی نەخۆشی نەبێت کە ئەمە زۆر کەمە و لە قۆناغە سەرەتاکاندا بەو شێوەیە بەڵام بەو جۆرە نامێنێت.

لەوانەیە کێشەیەک هەبێت ئەگەر تێبینی ئەوە بکەیت کە ئەو کەسە:

  • لە کاتی شوێنی کارەکەی یان لە شوێن و کاتە نەشیاوەکانی تردا سەیری دەکات
  • کاتێکی زیاتر بە سەیرکردنی پۆرن بەسەر دەبات
  • ناتوانێت لەگەڵ ئەرکە کۆمەڵایەتی، پیشەییەکان یان ئەرکە گرنگەکانی دیکەدا بگونجێت
  • تووشی کێشەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ کەسانی دیکەدا دەبێت
  • هەوڵی داوە کەمی بکاتەوە یان بیوەستێنێت بەڵام ناتوانێت

کۆتایی

سەیرکردنی پۆرن جارجارە  بەو مانایە نییە کە کێشەت هەیە. بەڵام ئەگەر هەوڵت داوە بوەستیت و ناتوانیت، بیر لەوە بکەرەوە کە پەیوەندی بە پسپۆڕێکی دەروونییەوە بکەیت کە ئەزموونی چارەسەرکردنی ڕفتارە ناچارییەکان یان  ئالودەبوونەکان و تێکچوونی کاراییە سێکسییەکانی هەبێت.

چارەسەرکارێکی ڕاهێنراو دەتوانێت یارمەتیت بدات بۆ زاڵبوون بەسەر ڕەفتارە ناتەندروستەکان و باشترکردنی چۆنایەتی ژیانت.

سەرچاوەکان

Categories
memory

نەخۆشی ئەلزەهایمەر چییە؟Alzheimer’s Disease

نەخۆشی ئەلزەهایمەر چییە؟ Alzheimer’s Disease

نەخۆشی ئەلزەهایمەر جۆرێکی پێشکەوتووی نەخۆشی بیرچوونەوەیە (dementia). (dementia) زاراوەیەکی فراوانترە بۆ ئەو حاڵەتانەی کە کاریگەری نەرێنییان لەسەر بیرەوەری و بیرکردنەوە و ڕەفتار هەیە. گۆڕانکارییەکان لەمانەدا  لەگەڵ ژیانی ڕۆژانەدا تێدەگلێن. نەخۆشی بیرچوونەوە دەتوانێت کۆمەڵێک هۆکاری هەبێت، وەک زەبربەرکەوتنی مێشک (brain injuries) یان نەخۆشی. هەندێک جار هۆکارەکەی نادیارە.

بەپێی ئامارەکانی کۆمەڵەی ئەلزەهایمەر (Alzheimer’s Association)، نەخۆشی ئەلزەهایمەر لەسەدا ٦٠ بۆ ٨٠ی کەیسەکانی بیرچوونەوە لەخۆدەگرێت. زۆربەی ئەو کەسانەی کە نەخۆشییەکەیان هەیە دوای تەمەنی ٦٥ ساڵی دەستنیشانکردنیان بۆ دەکرێت، ئەگەر پێشتر دەستنیشانکرابێت، بەگشتی بە نەخۆشی ئەلزەهایمەر “سەرهەڵدانی گەنجتر – younger onset” یان “سەرهەڵدانی زووتر – early onset” ناودەبرێت.

هیچ چارەسەرێکی تەواو بۆ نەخۆشی ئەلزەهایمەر نییە، بەڵام چارەسەر هەیە کە دەتوانێت پڕۆسەی پەرەسەندنی نەخۆشییەکە هێواشتر بکاتەوە.

ڕاستییەکان لەسەر نەخۆشی ئەلزەهایمەر

هەرچەندە زۆربەی خەڵک گوێیان لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر بووە، بەڵام زانینی ڕاستییەکان (facts) یارمەتیدەرە. لێرەدا چەند وردەکارییەکی سەرەکی سەبارەت بەم حاڵەتە دەخەینەڕوو:

  • نەخۆشی ئەلزەهایمەر حاڵەتێکی درێژخایەن و بەردەوامە. نیشانەیەکی پیربوون نییە.
  • نەخۆشی ئەلزەهایمەر ((Alzheimer و نەخۆشی بیرچوونەوە (dementia) یەک شت نین. نەخۆشی ئەلزەهایمەر جۆرێکە لە نەخۆشی بیرچوونەوە.
  • نیشانەکانی وردە وردە دەردەکەون، کاریگەرییەکانی لەسەر مێشک خراپکەرن، واتە دەبێتە هۆی پوکانوەەی هێواش.
  • هەر کەسێک دەکرێت تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بێت، بەڵام هەندێک کەس مەترسی زیاتریان لەسەرە. ئەمەش ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە تەمەنیان لە سەرووی ٦٥ ساڵەوەیە و ئەوانەی پێشینەی خێزانیی (family history) ئەم حاڵەتەیان هەیە.
  • هیچ دەرئەنجامێکی چاوەڕوانکراو نییە بۆ ئەو کەسانەی کە نەخۆشی ئەلزەهایمەریان هەیە. هەندێک کەس ماوەیەکی زۆر دەژین و زیانێکی کەمی مەعریفییان (cognitive damage) دەبێت، لە کاتێکدا هەندێکی تر تووشی سەرهەڵدانی خێراتری نیشانەکان و پێشکەوتنی خێراتری نەخۆشییەکە دەبن.
  • تا ئێستا چارەسەری بنەبڕ بۆ نەخۆشی ئەلزەهایمەر نییە، بەڵام دەتوانرێت یارمەتی هێوشکردنەوەی گەشەسەندنی نەخۆشییەکە.
  • ئەزموونی هەر کەسێک لەگەڵ نەخۆشی ئەلزەهایمەر جیاوازە.

نیشانەکانی نەخۆشی ئەلزەهایمەر

هەموو کەسێک ناوبەناو دەکەوێتە سوڕێک یان وەرزێک لەبیرچوونەوە. بەڵام ئەو کەسانەی نەخۆشی ئەلزەهایمەریان هەیە هەندێک ڕەفتار و نیشانەی بەردەوام نیشاندەدەن کە بە تێپەڕبوونی کات خراپتر دەبن. ئەمانە دەتوانن بریتی بن لە:

  • لەدەستدانی بیرەوەری (memory loss) کە کاریگەری لەسەر چالاکییەکانی ڕۆژانە هەیە.
  • کێشە لە ئەرکە ئاشناکاندا، وەک بەکارهێنانی ئامێرێکی ناوماڵ.
  • گرفت لە توانای چارەسەرکردنی کێشەکان
  • کێشە لە قسەکردن یان نووسیندا
  • سەرلێشێواوی لەگەڵ چەمکی کات و شوێندا
  • کەمبوونەوەی بڕیاردان
  • کەمبوونەوەی پاکوخاوێنی
  • گۆڕانی میزاج و کەسایەتی
  • کشانەوە لە هاوڕێ و خێزان و کۆمەڵگا

ئەم نیشانانە هەمیشە بەو مانایە نییە کە کەسێک تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بووە. گرنگە سەردانی پزیشک بکەیت بۆ دیاریکردنی هۆکارەکەی.

بەپێی قۆناغی نەخۆشییەکە نیشانەکانی دەگۆڕدرێن. لە قۆناغەکانی دواتردا، ئەو کەسانەی کە تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بوون زۆرجار کێشەیەکی بەرچاویان هەیە لە قسەکردن، جووڵە، یان وەڵامدانەوەی ئەو شتانەی کە لە دەوروبەریان ڕوودەدەن.

دەستنیشانکردنی نەخۆشی ئەلزەهایمەر

تاکە ڕێگەی یەکلاکەرەوە بۆ دەستنیشانکردنی کەسێک کە تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بووە، پشکنینی شانەکانی مێشکیەتی دوای مردن. ئەوەی پزیشک دەتوانێت بیکات، تاقیکردنەوە و پشکنینی دیکە بەکاربهێنێت بۆ هەڵسەنگاندنی توانا زەینییەکان (mental abilities) و دەستنیشانکردنی نەخۆشی بیرچوونەوە و ڕەتکردنەوەی حاڵەتەکانی دیکە.

پێدەچێت پزیشکەکە بە وەرگرتنی مێژووی پزیشکی دەستپێبکات (مەبەست لە مێژووی پزیشکی واتە لە ڕابردوودا بۆ ئەم حاڵەتە چ دەرمانێکی بەکارهێناوە و سەردانی چ پسپۆڕێکی تایبەت بەم حاڵەتەی کردووە: ئامادەکار). لەوانەیە پرسیار بکات دەربارەی:

  • نیشانەکان
  • مێژووی پزیشکی خێزان
  • بارودۆخە تەندروستییەکانی ئێستا یان ڕابردووی
  • دەرمانەکانی ئێستا یان ڕابردوو کە بەکاریهێناوە
  • ڕێجیم و خواردنەوەی کحول و خووەکانی تری شێوازی ژیان

لەوێشەوە، پێدەچێت پزیشکەکەت داوای چەندین پشکنین بکات بۆ ئەوەی یارمەتیت بدات بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا تۆ نەخۆشی ئەلزەهایمەرت هەیە یان نا

پشکنینی نەخۆشی ئەلزەهایمەر

هیچ پشکنینێکی یەکلاکەرەوە بۆ نەخۆشی ئەلزەهایمەر نییە. بەڵام پشکنینی دەروونی و جەستەیی و دەماری دەتوانێت یارمەتی پزیشکەکەت بدات بۆ ئەوەی بگاتە دەستنیشانکردنێک.

لەوانەیە پزیشکەکەت بە پشکنینی زەینی (mental test) دەستپێبکات. ئەمە دەتوانێت یارمەتیان بدات بۆ هەڵسەنگاندنی:

  • یادەوری ماوە کورت (short-term memory)
  • یادەوەری  درێژخایەن (long-term memory)
  • شوێن و کات

بۆ نموونە لەوانەیە لێت بپرسێت:

  • ئێستا لە ساڵی چەند دەژین؟ مانگی چەندە؟ چەندی مانگە؟ چەند شەممەیە؟
  • سەرۆکی وڵات کێیە؟
  • داوالێکردن  بۆ لەبەرکردن و  بیرهێنانەوەی لیستێک وشە

دواتر، پێدەچێت پشکنینی جەستەیی  ( (physical testئەنجام بدەن. بۆ نموونە لەوانەیە:

  • پشکنینی پەستانی خوێن
  • پێوانەی لێدانی دڵ
  • وەرگرتنی پلەی گەرمی
  • ، لە هەندێک حاڵەتدا  داوای پشکنینی میز یان خوێن

هەروەها لەوانەیە پزیشکەکەت پشکنینی دەمارییت (neurological test) بۆ ئەنجام بدات بۆ  بۆ ڕەتکردنەوی گرفتە ئەگەرییەکانی دیکە، وەک گرفتە پزیشکییە توندەکانی وەک هەوکردن یان جەڵتەی مێشک. لە کاتی ئەم تاقیکردنەوەدا، پشکنینی تۆ:

  • کاردانەوە و پەرچەکردارەکان
  • گرژی ماسولەکان
  • قسەکردن

لەوانەیە پزیشکەکەت داوای وێنەگرتنی مێشک (brain imaging) بدات. ئەم توێژینەوەیانە کە وێنەی مێشکت دروست دەکەن، دەتوانن بریتی بن لە:

  • وێنەگرتنی دەنگدانەوە موگناتیسیەکان (Magnetic resonance imaging (MRI)): دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە دیاریکردنی نیشانە سەرەکییەکان، وەک هەوکردن، خوێنبەربوون و کێشە فیسیۆلۆژییەکان.
  • سکانی تۆمۆگرافی کۆمپیوتەریی (Computed tomography (CT)):  وێنەی تیشکی ئێکس دەگرن(X-ray images)، ئەمەش دەتوانێت هاوکاری پزیشک بکات بۆ گەڕان بەدوای تایبەتمەندییە نائاساییەکان لە مێشکتدا.

پشکنینەکانی تر کە پزیشکەکەت دەتوانێت ئەنجامی بدات بریتین لە پشکنینی خوێن بۆ پشکنینی ئەو جینانەی کە ڕەنگە ئاماژە بەوە بکەن کە مەترسی زیاترت هەیە بۆ تووشبوون بە نەخۆشی ئەلزەهایمەر.

دەرمانی نەخۆشی ئەلزەهایمەر

هیچ دەستنیشانکردنێکی تەواو و ناسراو نییە بۆ نەخۆشی ئەلزەهایمەر. بەڵام پزیشکەکەت دەتوانێت دەرمان و چارەسەری تر پێشنیار بکات بۆ ئەوەی یارمەتیت بدات لە کەمکردنەوەی نیشانەکان و دواخستنی پێشکەوتنی نەخۆشییەکە بۆ ماوەیەکی زۆرتر.

بۆ نەخۆشی ئەلزەهایمەر سەرەتایی تا مامناوەند، لەوانەیە پزیشکەکەت دەرمانی وەک donepezil (Aricept) یان rivastigmine (Exelon)ت بۆ بنووسێت. ئەم دەرمانانە دەتوانن یارمەتیدەر بن لە پاراستنی ئاستی بەرزی ئەسیتیلکۆلین لە مێشکتدا. ئەمەش دەتوانێت یارمەتی خانە دەمارییەکانی مێشکت بدات کە سیگناڵەکان باشتر بنێرن و وەریبگرن. لە بەرامبەردا ئەمە ڕەنگە هەندێک نیشانەی نەخۆشی ئەلزەهایمەر کەم بکاتەوە.

دەرمانێکی نوێتر بە ناوی aducanumab (Aduhelm) تەنها بۆ ئەو کەسانە پێشنیار دەکرێت کە تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بوون. وا بیردەکرێتەوە کە ئەمە ئەو  پلاکە پرۆتینانە کەمدەکاتەوە کە لە مێشکدا کۆدەبنەوە لەگەڵ نەخۆشی ئەلزەهایمەر. بەڵام هەندێک دوودڵی هەیە سەبارەت بەوەی کە ئایا سوودە ئەگەرییەکانی دەرمانەکە لە مەترسییەکانی زیاترە یان نا.

بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی ئەلزەهایمەر لە قۆناغی مامناوەند تا پێشکەوتوو، پزیشکەکەت لەوانەیە donepezil (Aricept) یان memantine (Namenda)ت بۆ بنووسێت. Memantine دەتوانێت یارمەتی ڕێگریکردن لە کاریگەرییەکانی زیادەی گلوتامەیت بدات. گلوتامەیت (Glutamate) مادەیەکی کیمیایی مێشکە کە بە ڕێژەیەکی زۆر  لە کاتی نەخۆشی ئەلزەهایمەردا دەردرێت و زیان بە خانەکانی مێشک دەگەیەنێت.

هەروەها لەوانەیە پزیشکەکەت دەرمانی دژە خەمۆکی، دەرمانی دژە دڵەڕاوکێ، یان دژە نەنگییە دەروونییەکان پێشنیار بکات بۆ یارمەتیدانی چارەسەرکردنی نیشانەکانی پەیوەست بە نەخۆشی ئەلزەهایمەر. ئەم نیشانانە بەپێی پێشکەوتنی نەخۆشییەکە دەگۆڕێت، و دەتوانن بریتی بن لە:

  • خەمۆکی
  • گرفتی خەوتن لە شەودا
  • شەڕانگێزی و ئاژاوەگێڕی
  • وەهم (hallucinations)

هەرچەندە پێویستی چاودێریکردنی کەسێکی تووشبوو بە نەخۆشی ئەلزەهایمەر بە تێپەڕبوونی کات زیاد دەکات، بەڵام نیشانە وردەکانی لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر جیاواز دەبن.

چارەسەرەکانی تری نەخۆشی ئەلزەهایمەر

جگە لە دەرمان، گۆڕینی شێوازی ژیان (lifestyle) دەتوانێت یارمەتیت بدات بۆ ڕێکخستنی حاڵەتەکەت. بۆ نموونە، پزیشکەکەت لەوانەیە ستراتیژیەتێک دابڕێژێت بۆ یارمەتیدانی تۆ یان کەسە ئازیزەکەت:

  • ئاسانکردنەوی کارەکان
  • سنووردارکردنی سەرلێشێواوی (confusion)
  • پشوودانی ڕۆژانەی بەردەوام
  •  بەکارهێنانی تەکنیکەکانی پشوو وەرگرتن (relaxation)
  • دابینکردنی ژینگەیەکی ئارام

لەگەڵ پزیشکەکەت، چارەسەرکاری دەروونیش دەتوانێت یارمەتیت بدات لە پاراستنی چۆنایەتی ژیانت لە هەموو قۆناغەکانی  گەشتی ئەلزەهایمەر. ئەو تیمە چارەسەرییەی کە بۆ نەخۆشی ئەلزەهایمەر لەوانەیە  یارمەتیدەر بن ، ئەمانە لەخۆدەگرێت:

  • چارەسەرکاری فیزیایی (physical therapist ) بۆ مانەوەی بەردەوام لە چالاکیدا
  • پسپۆڕی خۆراک بۆ دابنیکردنی خۆراکێکی هاوسەنگ و تەندروست
  • دەرمانساز، بۆ ڕێنماییکردن  و چاودێریکردنی بەکارهێنانی دەرمانەکان
  • توێژەری کۆمەڵایەتی (social worker) بۆ یارمەتیدان لە دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوەکانی پشگیری و هاوکاری.
  • سەنتەری چاودێریکردنی پشوودا کە  بۆ دابینکردنی چاودێریکردنی کورتخایەن بۆ کەسێک کە تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بووە کاتێک چاودێرەکانی دیکەیان بۆ ماوەیەکی کاتی بەردەست نین.

هەندێک لە توێژینەوەکان سەرچاوەی متمانەپێکراو پێشنیاریان کردووە کە ڤیتامین E دەتوانێت یارمەتی خاوکردنەوەی لەدەستدانی کارایی مێشک بدات لە نەخۆشی ئەلزەهایمەردا، بەتایبەتی کاتێک لەگەڵ دەرمانی وەک donepezil دەخورێت کە ئەیستایکۆلین لە مێشکدا زیاد دەکات. بەڵام هەندێک لە توێژینەوەکانی تر هیچ سوودێکیان نەدۆزیەوە لەکاتی خواردنی ڤیتامین E بۆ نەخۆشی ئەلزەهایمەر. بە کورتی بەڵگەی زیاتری پێویستە.

دڵنیابە پێش خواردنی ڤیتامین E یان هەر تەواوکەرێکی خۆراکی تر پرسیار لە پزیشکەکەت بکەیت. دەتوانێت کاریگەری دروستبکات  بکات لەگەڵ  هەندێک لەو دەرمانانەی کە بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بەکاردەهێنرێن.

جگە لە گۆڕینی شێوازی ژیان، چەندین چارەسەری بەدیل و تەواوکەر هەیە کە دەتوانیت پرسیار لە پزیشکەکەت بکەیت.

بیرچوونەوە  (Dementia) بەرامبەر ئەلزەهایمەر (Alzheimer’s)

هەندێک جار زاراوەی نەخۆشی “بیرچوونەوە” و “ئەلزەهایمەر” لەجێی یەکتر یان وەک یەکتر بەکاردەهێنرێن. بەڵام ئەم دوو حاڵەتە وەک یەک نین. نەخۆشی ئەلزەهایمەر جۆرێکە لە نەخۆشی بیرچوونەوە.

نەخۆشی بیرچوونەوە زاراوەیەکی فراوانترە بۆ ئەو حاڵەتانەی کە نیشانەکانیان پەیوەندی بە لەدەستدانی بیرەوەرییەوە هەیە، وەک بیرچوونەوە (forgetfulness) و سەرلێشێواوی (confusion). نەخۆشی بیرچوونەوە حاڵەتی تایبەتتر لەخۆدەگرێت، وەک نەخۆشی ئەلزەهایمەر، نەخۆشی پارکینسۆن (Parkinson’s disease) ، بەرکەوتنی زەبراوی مێشک (traumatic brain injury) و هەندێکی تر، کە دەبنە هۆی ئەم نیشانانە.

هۆکار و نیشانەکان و چارەسەرەکان دەتوانن جیاواز بن بۆ ئەم حاڵەتانە.

هۆکارەکانی نەخۆشی ئەلزەهایمەر و فاکتەرە مەترسیدارەکان

پسپۆڕان یەک هۆکاری نەخۆشی ئەلزەهایمەریان دیاری نەکردووە، بەڵام هەندێک هۆکاری مەترسییان دەستنیشان کردووە، لەوانە:

  • تەمەن:  زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر دەبن تەمەنیان ٦٥ ساڵ یان زیاترە.
  • پێشینەی خێزان: ئەگەر ئەندامێکی نزیک لە خێزانەکەت حاڵەتەکەی هەبووبێت یان هەیبێت ، ئەگەری تووشبوون تۆ بە حاڵەتەکە زیاترە زیاترە.
  • جینات:  هەندێک جین پەیوەندییان بە نەخۆشی ئەلزەهایمەرەوە هەیە.

هەبوونی یەکێک یان زیاتر لەم هۆکارانەی مەترسی بەو مانایە نییە کە تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر دەبیت. تەنها ئاستی ئەگەری توشبوونت زیاتر دەکات.

هۆکارەکانی تری مەترسی ئەگەری بریتین لە مێژووی:

  • خەمۆکی
  • جگەرەکێشان
  • نەخۆشیەکانی دڵ و خوێنبەرەکان
  • پێشتر بەرکەوتنی زەبراوی مێشک (traumatic brain injury)

بۆ ئەوەی زیاتر بزانیت دەربارەی مەترسی کەسییەکانی خۆت بۆ تووشبوون بە نەخۆشی ئەلزەهایمەر، لەگەڵ پزیشکێک یان چارەسەرکارێکی دەروونی قسە بکە.

ئەلزەهایمەر و بۆماوەیی

لە کاتێکدا هیچ هۆکارێکی دەستنیشانکراو بۆ نەخۆشی ئەلزەهایمەر نییە، بەڵام ڕەنگە جینات  ڕۆڵێکی سەرەکی بگێڕێت. یەکێک لە جینەکان بە تایبەتی جێگەی سەرنجی توێژەرانە. Apolipoprotein E (APOE) جینێکە کە پەیوەندی بە سەرهەڵدانی نیشانەکانی ئەلزەهایمەرەوە هەیە لە گەورەساڵانی بەتەمەندا.

پشکنینی خوێن دەتوانێت دیاری بکات کە ئایا وەشانێکی تایبەتی ئەم جینەت هەیە یان نا، ئەمەش مەترسی تووشبوونت بە نەخۆشی ئەلزەهایمەر زیاد دەکات. لەبیرت بێت کە تەنانەت ئەگەر کەسێک ئەم جینەیەی هەبێت، مانای ئەوە نییە توشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر دەبێت، واتە دەشکرێت نەشی بێت و توشیش ببێت! هەربۆیە هیچ ڕێگەیەک نییە بۆ ئەوەی بە دڵنیاییەوە بزانیت کە ئایا کەسێک تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر دەبێت یان نا.

هەروەها جینەکانی تر دەتوانن مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی ئەلزەهایمەر زیاد بکەن. چەندین جینی دەگمەن پەیوەستن بە هەندێک نیشانەی دەستپێکردنی سەرەتایی ئەم نەخۆشییە.

قۆناغەکانی نەخۆشی ئەلزەهایمەر

نەخۆشی ئەلزەهایمەر نەخۆشییەکی پێشەوکتخوازە (progressive)، واتە نیشانەکانی وردە وردە بە تێپەڕبوونی کات زیاد دەبن. حەوت قۆناغی سەرەکی هەیە:

قۆناغەکانی 1-3: پێش بیرچوونەوە و تێکچوونی مەعریفی سووک

قۆناغی یەکەم: لەم قۆناغەدا هیچ نیشانەیەکی دەرناکەوێت. ئەگەر بە  پێشینەی خێزانیت تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بوویت و هیچ نیشانەیەکت نییە

قۆناغی دووەم: سەرەتاییترین نیشانەکان دەردەکەون، وەک لەبیرچوونەوە (forgetfulness)

قۆناغی سێیەم: لاوازی جەستەیی و مەعریفی سووک دەردەکەون، وەک لاوازی بیرەوەری و تەرکیز. ڕەنگە فێربوونی کارامەیی نوێ قورستر بێت. ئەم گۆڕانکاریانە ڕەنگە تەنها لەلایەن کەسێکی زۆر نزیک لە کەسەکەوە هەست پێبکرێت.

قۆناغەکانی 4-7: نەخۆشی بیرچوونەوە (Dementia)

قۆناغی چوارەم: زۆرجار نەخۆشی ئەلزەهایمەر لەم قۆناغەدا دەستنیشان دەکرێت، بەڵام هێشتا بە سووک دادەنرێت. باو و ئاساییە کە هەست بە لەدەستدانی بیرەوەری بکەیت و کێشەی بەڕێوەبردنی ئەرکەکانی ڕۆژانەت هەبێت.

قۆناغی پێنجەم: لە نیشانە مامناوەند تا توندەکانیدا پێویستت بە یارمەتی کەسانی نزیک یان چاودێران دەبێت. ئەمەش پێویستە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە پێداویستییەکانی ڕۆژانەت تا چەند بۆ دابین دەکرێن، وەک خواردنی ژەمەکان و بەڕێوەبردنی ناوماڵەکەت.

قۆناغی شەشەم: لەم قۆناغەدا کەسێک کە تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بووە پێویستی بە یارمەتی دەبێت لە کارە سەرەتاییەکان، وەک خواردن و پۆشینی جل و بەرگ و ئاودەست.

قۆناغی حەوتەم: ئەمە توندترین و کۆتا قۆناغی نەخۆشی ئەلزەهایمەرە. بەزۆری تێكچوونی پێشکەوتوو لە قسەکردن و دەربڕینە ڕووخسارییەکاندا ڕوودەدات. پێدەچێت جووڵەکانیش سنووردار بێت. لەگەڵ پێشکەوتنی کەسێک لەم قۆناغانەدا، پێویستی بە هاوکاری و پشتیوانی زیاتر دەبێت لەلایەن چاودێرانییەوە.

لەگەڵ پزیشکەکەت باسی ستراتیژییەکان بکە کە یارمەتیت دەدەن لە بەڕێوەبردنی ئەم گۆڕانکاریانە. چاودێریکردنی گونجاو دەتوانێت یارمەتیت بدات بۆ پاراستنی ئاسوودەیی و چۆنایەتی ژیان بۆ ماوەیەکی زۆر. هەروەها گرنگە لەگەڵ ئازیزانت باسی پلانی دانیشتنە دەروونییەکانت بکەیت. ئەو کەسانەی کە نەخۆشی ئەلزەهایمەریان هەیە پێویستیان بە یارمەتی زیاتر دەبێت لە بڕیارە پزیشکییەکان لەگەڵ بەرەوپێشچوونی نەخۆشییەکە.

ئەو کەسانەی کە نەخۆشی ئەلزەهایمەریان هەیە بە شێوەیەکی گشتی بۆ ماوەی ٤ بۆ ٨ ساڵ دەژین دوای دەستنیشانکردن، هەرچەندە هەندێکیان تا ٢٠ ساڵ دەژین.

نەخۆشی ئەلزەهایمەر ی گەنجتر

نەخۆشی ئەلزەهایمەر بە شێوەیەکی گشتی تووشی کەسانی تەمەن ٦٥ ساڵ و سەرووتر دەبێت. بەڵام دەکرێت لە کەسانی تەمەنی ٣٠، ٤٠، یان ٥٠ ساڵیدا ڕووبدات. ئەمەش پێی دەوترێت نەخۆشی ئەلزەهایمەر کە لای کەسانی گەنجتر دەردەکەوێت، یان زوو دەستپێدەکات. ئەم جۆرە لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر کەمتر لە سەدا ١٠ کاریگەری لەسەر هەیە لە هەموو ئەو کەسانەی کە ئەم حاڵەتەیان هەیە.

لەبەر ئەوەی پزیشکەکان هەمیشە بەدوای نیشانەکانی نەخۆشی ئەلزەهایمەردا ناگەڕێن لە کەسانی گەنجتردا، دەستنیشانکردنییان دەکرێت کاتێکی زۆرتر بخایەنێت. نیشانەکانی زوو دەستپێکردنی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بەندە بە قۆناغی نەخۆشییەکە. نیشانە سەرەتاییەکان دەتوانن بریتیبن لە لەدەستدانی بیرەوەری  کەم و کێشە لە تەرکیزکردن یان تەواوکردنی ئەرکەکانی ڕۆژانە. دۆزینەوەی وشەی دروست دەکرێت قورس بێت  بۆ وەسفکردنی نیشانەکان.

هەندێک لە توێژینەوەکان دەریانخستووە کە هەندێک گۆڕانکاری بینایی و  دیدەنی، دەتوانێت ئاماژە بێت بۆ قۆناغی سەرەتایی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بۆ ئەو کەسانەی تەمەنیان لە ٥٠ ساڵ و سەرووتردایە.

ئەو کەسانەی کە مێژووی خێزانیان تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر لە کەسانی گەنجتر بوون، مەترسی زیاتریان لەسەرە بۆ تووشبوون بەم حاڵەتە. چەند جینێکی هەن کە پێکەوە دەبنە هۆی کۆمەڵێک کەیس لە هەندێک خێزاندا. ئەو کەسانەی کە پێشینەی خێزانییان نەخۆشی ئەلزەهایمەری تێدایە، پێویستە لەگەڵ پزیشکی تایبەت قسە بکەن.

ڕێگریکردن لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر

هەروەک چۆن هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ نەخۆشی ئەلزەهایمەر نییە، هەر ڕێوشوێنێکی خۆپاراستن بێ سود نییە بۆی. بۆ ئێستا خووەکانی شێوازی ژیانی تەندروست و بەرەوپێشبردنی تەندروستی باشترین ئامرازن کە هەمانە بۆ ڕێگریکردن لە پوکانەوەی مەعریفی (cognitive decline).

ئەم هەنگاوانەی خوارەوە ڕەنگە یارمەتیدەر بن:

  • هەوڵبدە واز لە جگەرەکێشان بهێنیت: ئەگەر جگەرە دەکێشیت، وازهێنان لە جگەرەکێشان سوودی بۆ تەندروستیت دەبێت چ ڕاستەوخۆ لە ئێستادا  و چ بە ناڕاستەوخۆ لە داهاتوودا.
  • وەرزشکردنی بەردەوام : چالاکی جەستەیی ئەگەری زۆرێک لە فاکتەرەکان کەمدەکاتەوە، وەک نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان  هەروەها نەخۆشی شەکرە.
  • مێشکت بە چالاکی بهێڵەوە: ڕاهێنانە زەینییەکان ئەنجام بدە.
  • خوادنی  باش و تەندروست بخۆ:  خۆراکێکی سروشتی بخۆ لەگەڵ سەوزە و میوەی زۆر.
  • پاراستنی ژیانێکی کۆمەڵایەتی چالاک: هاوڕێیەتی و کاری خۆبەخشی و ئەنجامدانی خولیاکان، زۆرە سوودی بۆ تەندروستیت بە گشتی هەیە.

دڵنیابە لە قسەکردن لەگەڵ پزیشکەکەت پێش ئەوەی هەر گۆڕانکارییەکی گەورە لە شێوازی ژیانتدا بکەیت.

گرنگیدان و چاودێریکردنی نەخۆشی ئەلزەهایمەر

لەگەڵ پێشکەوتنی نەخۆشی ئەلزەهایمەر، ئەرکەکانی ژیانی ڕۆژانەی نەخۆش پێویستی بە پشتیوانی زیاترە. ئەگەر کەسێکی ئازیزت هەیە کە تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بووە، گرنگە خۆت شارەزا بکەیت دەربارەی ئەوەی کە چاوەڕوانی چی دەکەیت و ڕۆڵت چی بێت لە چاودێریکردنی داهاتووی کەسە ئازیزەکەتدا. چاودێری ڕۆڵێکە کە بە شێوەیەکی گشتی ئاسان نییە بەڵام کارێکی پیرۆزە. ئەگەر کەسێکی ئازیزت توشی ئەلزەهایمەربووە، لێرەدا چەند ڕێگایەک بۆ پلاندانان و ئامادەکاری بۆ چاودێریکردن دەخەینەڕوو:

  • زانیاری خۆت زیاتر بکە دەربارەی نەخۆشی ئەلزەهایمەر و قۆناغەکانی و نیشانەکانی. بە خوێندنەوەی ئەم بابەتە، تۆ لە ئێستاوە لەسەر ڕێگا ڕاستەکەیت.
  • پەیوەندییت هەبێت  لەگەڵ ئەندامانی دیکەی خێزانەکەت کە دەتوانن هەنگاو بنێن بۆ یارمەتیدانی و پشگیریکردن.
  • ئەگەر بکرێت دەتوانی کەسێکی تایبەت بگریت بۆ چاودێریکردنی کەسەکە.
  • لەبیرت بێت کە تۆش پێویستت بە پشتگیری دەبێت. دەستت بۆ ئەو کەسانە درێژ بکە کە لێیانەوە نزیکیت و کراوە بە بۆ وەرگرتنی یارمەتی.

وەک چاودێرێک، گرنگە ئاگاداری خۆت بیت و هەروەها نەخۆشەکەتان. چاودێریکردن ساتە سەختی زۆر هەیە، و فشاری بەرپرسیارێتییە بەردەوامەکان  لەسەرت دەتوانێت ببێتە هۆی بە کاریگەری نەرێنی لەسەر تەندروستی تۆ. بۆیە دەبێت ئاگاداری لایەنی دەروونی و جەستەیی خۆشت بیت.

ئامارەکانی نەخۆشی ئەلزەهایمەر

نەخۆشی ئەلزەهایمەر لێکەوتێکی زۆری هەیە لە وڵاتی ئەمریکا.

  • بەپێی سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشییەکان (CDC)، نەخۆشی ئەلزەهایمەر پێنجەم هۆکاری مردنە بۆ کەسانی تەمەن ٦٥ ساڵ و سەرووتر لە ئەمریکا.
  • تا ساڵی ٢٠٢١، مەزەندە دەکرێت کە ٦.٢ ملیۆن ئەمریکی کە تەمەنیان لە سەرووی ٦٥ ساڵەوەیە تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بوون. تا ساڵی ٢٠٦٠ ئەو ژمارەیە دەتوانێت بگاتە ١٣.٨ ملیۆن کەس.
  • نەخۆشی ئەلزەهایمەر نەخۆشییەکە تێچووی زۆرە. بەپێی ئاماری CDC، نزیکەی 355 ملیار دۆلار خەرجکراوە بۆ تێچووی چاودێری نەخۆشی ئەلزەهایمەر و نەخۆشی بیرچوونەوە لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٢١.

کۆتایی

نەخۆشی ئەلزەهایمەر نەخۆشییەکی ئاڵۆزە و زانایان کار لەسەر کردنەوەی نهێنییەکانی دەکەن. شێوازی ژیانێکی تەندروست یارمەتیدەر بێت بۆ ڕێگریکردن لێی. ئەگەر مێژووی خێزانەکەت  نەخۆشی ئەلزەهایمەر هەبێت، گرنگە لەگەڵ پزیشکێک دەربارەی قسە بکەیت.

تا ئەو کاتەی نەخۆشی ئەلزەهایمەر دەستنیشان دەکرێت، ناتوانرێت پەرەسەندنی نەخۆشییەکە بوەستێنرێت. بەڵام چارەسەر دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە دواخستنی نیشانەکان و باشترکردنی چۆنایەتی ژیانت.

ئەگەر پێت وایە ڕەنگە تۆ یان کەسێکی ئازیزت تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بووە، لەگەڵ پزیشکی تایبەت قسە بکە. ئەوان دەتوانن یارمەتیت بدەن لە دەستنیشانکردنی حاڵەتەکە و باسکردن لەوەی کە دەتوانیت دەبێت چاوەڕوانی چی بکەیت، ئەگەر ئارەزووی ئەوەت هەبێت، دەتوانن زانیاریت پێ بدەن سەبارەت بە بەشداریکردن لە دانیشتنە کلینیکیەکان.

سەرچاوەکان

Categories
phsychology

پێویستت بە هۆکارێکی گەورە نیە بۆ وەرگرتنی چارەسەری دەرونی

پێویستت بە هۆکارێکی گەورە نیە بۆ وەرگرتنی چارەسەری دەرونی

من لە چەندین حاڵەتی ژیانمدا سەردانی چارەسەری دەروونیم (therapy) کردووە. یەکەم جار دوای جیابوونەوەم بوو لەگەڵ هاوسەرەکەم. ئەمە لە ڕاستیدا کارێکی زۆر  ئاساییە کە داوای یارمەتی بکەیت. لە ڕاستیدا خەڵکێکی زۆر دەچنە چارەسەری دەروونی دوای ڕووداوێکی گەورەی ژیان. بەڵام جاری دووەم کە چووم، هۆکارێکی “گەورە”م نەبوو.

لە ڕاستیدا لەسەر کاغەز ژیانم زۆر باش بەڕێوە دەچوو. من تازە چووبوومە نیویۆرک – شارێک کە هەمیشە خەونم پێیەوە دەبینی کە تێیدا بژیم  و تازە دەستم بە پرۆگرامی ماستەر لە شانۆنامەنووسیدا کردبوو، بابەتێک کە زۆرم خۆشدەویست. وانەکانم بە باشی دەڕۆیشتن و تازە دەستم بە پەیوەندی خۆشەویستی کوڕێک  کردبوو کە دواتر بوو بە هاوسەرم. لەگەڵ ئەوەشدا، لەگەڵ ئەوەی هەموو شتێک بەڕواڵەت “باش” دەڕۆیشت، زۆربەی کات هەموو ڕۆژێک هەستم بە دڵتەنگی دەکرد. نووسین  یان هەر کارێکی دیکە کە دەمکرد  هەستم دەکرد وەک کارەساتێک وایە. قورس بوو کە بەیانیان هەستان لە خەو هەستم.

لەو کاتەدا نەمدەزانی، بەڵام تووشی خەمۆکی بوبوم، کە تێکچوونێکی تەندروستی دەروونییە (mental health) و نزیکەی %8.1  ئەمریکییەکان دەگرێتەوە.

خەمۆکی (depression) : تێکچوونی میزاجییە کە مەرج نییە پێویستی بە ڕووداوێکی گەورەی ژیان هەبێت بۆ ئەوەی ڕووبدات. خۆشحاڵم کە چوومە ناو چارەسەرکردنەوە. پێویستم بە یارمەتی بوو، تەنانەت ئەگەر دڵنیا نەبووم بۆچی. ئەوە ڕێگەی پێدام پەرە بەو ئامرازانە بدەم کە پێویستم بوو بۆ ئەوەی ئەو بارودۆخە تێپەڕێنم.

ماوەیەک وەرگرتنی دانیشتنی چارەسەرییم بۆ ماوەیەک وەستاند، بەڵام لە چەند دۆخێکی ژیانمدا گەڕامەوە بۆ هاوکاری بۆ گرفتی دڵەڕاوکێ، لەدەستدانی کار، تەنانەت غەمباری بەهۆی لەدەستدانی سەگەکەمەوە!

ڕەنگە زۆرینەی خەڵک حەز بکەن  بۆ وەرگرتنی چارەسەری دەروونی  کاتێک کە تووشی گرفتێک  دەبن یان لە کاتی ڕووداوە دڵەڕاوکێهێنەرەکانی ژیاندا. بەڵام پێناسەی “ڕووداوی ژیانی دڵەڕاوکێهێنەر” بۆ هەموو کەسێک کەمێک جیاوازە. هەموومان خاوەن ئەزموونانێکی تایبەتیین.

بۆ نمونە، لەدەستدانی سەگەکەم بووە هۆی ئەوەی برۆیەکم بەتەواوەتی بەرز ببێتەوە!!

جۆیس مارتەر، چارەسەرکاری دەروونی مۆڵەتپێدراو و دامەزرێنەری (Urban Balance) دەڵێت: “ئەوە بە هیچ شێوەیەک سەیر نییە. بۆ زۆر کەس ئاژەڵە ماڵییەکان وەک ئەندامی خێزانن و ئەو خەم و لەدەستدانیەی کە ئەزموونی دەکەن دەتوانێت هاوشێوەی لەدەستدانی هەر کەسێکی دیکە بێت”.

هەربۆیە باشتر وایە دانیشتنی دەروونی وەربگریت ئەگەر  تەنها پێشت وابێت  پێویستت بە کەمێک یارمەتی زیاترە، ئەگەر دڵنیاش نەبیت بۆچی.

مارتەر دەڵێت: ” چارەسەری دەروونی  فۆرمێکی ڕۆتینی و خۆپارێزییە بۆ پاراستنی تەندروستی، وەک چوونە لای پزیشکی ددان یان پزیشکی ئاسایی”. “چارەسەرکار وەک ڕاهێنەرێکی کەسی وایە بۆ دەروون  و پەیوەندییەکانت.

دکتۆر گەیڵ سالتز، پزیشکی دەروونی لە نەخۆشخانەی پرێسبیتێری لە نیویۆرک لە قوتابخانەی پزیشکی ویل-کۆرنێل، دەڵێت: “زۆر کەس چارەسەری دەروونی وەردەگرن  بۆ ئەوەی باشتر لە خۆیان تێبگەن، کار لەو بەشانەی ناو خۆیاندا بکەن کە بەلایانەوە گرانە، و توانای گەشەکردن و ڕووبەڕووبوونەوەی گرفتەکانییان باشتر بکەن”.

تەندروستی دەروونی شتێکە کە دەتوانیت بیپارێزییت پێش ئەوەی تووشی گرفت بیت.

سالتز دەڵێت: ” زۆرجار باشترە خەڵک پێش ئەوەی گرفتەکان لە ژیانیاندا ڕووبدات بەدوای چارەسەردا بگەڕێن بۆ ئەوەی چەکی  پێویستییان پێبێت بۆ بەڕێوەبردنی تەنگەژەکان و ئاڵەنگارییەکان یان سەختی ژیانییان.”

تا ساڵی 2019، نزیکەی 1 لە هەر 5 ئەمریکییە پێگەیشتوەکان لەگەڵ گرفتێکی تەندروستی دەروونیدا دەژیا، بەپێی پەیمانگای نیشتمانی تەندروستی دەروونی  نزیکەی 55%ی ئەو گەورەساڵانەی کە گرفتێکی تەندروستی دەروونییان هەیە لە ساڵی پێشوودا خزمەتگوزاری تەندروستی دەروونییان وەرنەگرتووە.

سەردان نەکردنی چارەسەرکاری دەروونی لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت کە هەندێک کەس ئامادە نین داوای یارمەتی بکەن، یان بەهۆی چەواشەکارییەکانی کە بەناوی چارەسەرکردنەوە کراون یان لەبەر ئەوەی پێیانوایە نیگەرانییەکانیان “هێندە توند نییە” کە شایەنی ئەوە بن داوای هاوکاری بکەن.

چارەسەرکردن دەتوانێت بە تایبەتی لە ئێستادا سوودی هەبێت

ئێمە لە سەرەتای پەتای کۆڤید-١٩ەوە بە کاتێکی بێ وێنەدا دەژین. سەرەڕای زیادبوونی ڕێژەی کوتان و هیوای گەڕانەوە بۆ  بارودۆخی “ئاسایی”، هێشتا هەست بە نادڵنیایی، گومان، ترس، نیگەرانی، بێهێزی، یان هەر شتێکی دیکە دەکەین.

بەپێی ئامارەکانی سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشییەکان (CDC) تا کاتی نووسینی ئەم بابەتە، 312,771,733 ملیۆن ئەمریکی تووشی کۆڤید-19 بوون و زیاتر لە نیو ملیۆن کەس بەهۆی ئەم ڤایرۆسەوە  گیانیان لەدەستداوە.  تەنانەت ئەگەر کەسێکی نزیکیشت لەدەست نەدابێت، لەوانەیە بە هۆکاری تر خەمبار بیت — ڕەنگە دەرفەتێکی لەدەستچوو، ژیانێک کە هەست دەکەیت لە ژیانتدا وەستاوییت، یان کارێکت لەدەستچووە.

کۆمپانیاکان لە سەرانسەری وڵاتدا ملیۆنان کارمەندیان لە کارەکانیان دوورخستەوە یان مۆڵەتییان پێدان. زۆرێک لەوانە تا ئێستاش لە ماڵەوە کار دەکەن. هێشتا گەشتکردن بۆ هەندێک شوێن سەلامەت نییە. هەندێک لە ئێمە زیاتر لە ساڵێکە هاوڕێ و خێزانە نزیکەکانمان نەبینیوە.

کەواتە، بەڵێ، شتەکان هێواش هێواش گەڕاونەتەوە بۆ دۆخی ئاسایی بەڵام ماوەیەکی دەوێت بۆ چاکبوونەوە لە هەموو ئەو شتانەی کە ڕوویانداوە.

مارتەر دەڵێت: “جیهان  بەهۆی ڤایرۆسەکەوە تووشی  گرفتی تەندروستی دەروونی بووین، کە بەنزینی بەسەر ئاگرەکەدا کردووە و ئێمەی گەیاندووەتە قەیرانێکی تەندروستی دەروونی جیهانی تەواو”.

ئەو دەشڵێت: “ئێمە پێشتر بەرزترین ڕێژەی دڵەڕاوکێ و خەمۆکی و خۆکوشتنمان بەخۆوە بینیبوو، ئێستاش خەڵک لە هەموو ئاستێکدا مامەڵە لەگەڵ دڵەڕاوکێدا دەکەن – لە ڕووی دارایی، پەیوەندی، سۆزداری، جەستەیی، ژینگەیی و سیاسییەوە.”

تەنها ئەوەت لەبیربێت: چارەسەرکردن شتێک نییە کە شەرمی لێ بکرێت

سالتز دەڵێت: “وەرگرتنی یارمەتی ڕەنگە کارێکی ئازایانەتر و زیرەکانەتر بێت کە ئەنجامی بدەیت.” ئەمە بە هەمان شێوە ڕاستە، بۆ نمونە تۆ ڕووداوێکی گەورەی ژیانت بەسەردا دێت  و تەنها هەست دەکەیت پێویستت بە کەمێک یارمەتی هەیە یان کەسێکە بۆ ئەوەی قسەی لەگەڵ بکەیت.

مارتەر ئاماژەی بەوەشکردووە “هەست بە باشتربوون دەکەیت دوای ئەوەی پەیوەندیت لەگەڵ چارەسەرکارێکدا هەیە. کارێکی نایاب و خەمخۆرانە و دڵسۆزانەیە کە لەگەڵ خۆت بیکەیت. بیر لەوە بکەرەوە کە دایک و باوکێکی باش بیت بۆ خۆت و ئەو چارەسەرە دەروونییەی کە پێویستتە وەربگریت بۆ ژیانێکی باشتر ”

Categories
memory

Neuron Anatomyتوێکاری دەماری

Neuron Anatomyتوێکاری دەماری

دەمارەکان چین؟

دەمارەکان (Neurons)  بریتین لە یەکەکانی پڕۆسێسکردنی زانیاری مێشک کە بەرپرسن لە ناردن و وەرگرتن و گواستنەوەی سیگناڵە ئەلکترۆکیمیاییەکان (electrochemical signals) بۆ تەواوی جەستە.

دەمارەکان کە بە خانە دەمارییەکان (nerve cells) ناسراون، لە بنەڕەتدا ئەو خانانەن کە مێشک و کۆئەندامی دەمار پێکدەهێنن. دەمارەکان لە پەیوەندیدان لەگەڵ یەکتر. لەو شوێنەی دەمارێک لەگەڵ دەمارێکی دیکە نزیک دەبێتەوە، گەیەنکەیەک (synapse ) لە نێوانیاندا دروست دەبێت.

بەشەکانی دەمار چین؟

  • لاشەی دەمارە خانەکە کە پێی دەوترێت (soma)
  • تەوەرە (axon ) کە لە لاشەی دەمارە خانەکەوە جودا دەبێتەوە، ئەو ڕاگەیاندنەی لە لاشەکەوە وەریگرتووە  بۆ دەمارە خانەیەکی دیکە دەنێرێت.
  • لق و پۆپەکان (dendrites) کە شێوەیان وەک لق و پۆپی دارە، ڕاگەیاندن لە دەمارە خانەی دیکە وەردەگرن و دەیگوازنەوە بۆ ناو لەشی خانە
  • بەرگی مایلین (myelin sheath)  چینێکی پارێزەرە کە دەوری تەوەرەی داوە  و ڕێگە بە گواستنەوەی بزواندنە دەمار دەدات بە خێراییەکی زیاتر بە درێژایی تەوەرە، هەروەها وەک پارێزەرێکیش وایە بۆ تەوەرە.
  • گەیەنکە یان بۆشایی (synapse) لە نێوان دوو دەمارە خانەدان یان لە نێوان دەمارە خانە و لق و پۆپێکی دەمارە خانەیەکی تردان

چۆن ڕاگەیاندن لە نێوان دەمارە خانەکان دەگوازرێتەوە؟

دەمارەکان لە تەنیشت یەکترن بەڵام بەیەکەوە نەبەستراون. بۆشایییەکی بچوک لە نێوان دەمارەکاندا هەیە کە پێی دەوترێت گەیەنکە قڵیش (synapse).

ئەرکی دەمارەکە بریتییە لە گواستنەوەی بزواندن (impulses) ەکانی دەمارێک بە درێژایی ئەو دەمارە، پاشان گواستنەوەی لە ئەم دەمارەوە بۆ دەمارێکی تر لە ڕێگەی گەیەنکە دەمارییەکەوە. گواستنەوەی گەیەنکەیی (Synaptic transmission) بریتییە لەو پرۆسەیەی کە بەهۆیەوە دەمارێک لەگەڵ دەمارێکی دیکەدا پەیوەندی دروست دەکات. ئەو سیگناڵە کارەباییانەی کە لە لایەن دەمارەکانەوە دەگوازرێنەوە پێیان دەوترێت ئەرکی کار (action potentials). زانیاری وەکو بزواندنێکی کارەبایی کە بە ئەرکی کار ناسراوە بە تەوەرەی دەمارەکەدا دەگوازرێتەوە.

سیگناڵی کارەبایی پێویستی بە تێپەڕینی بەناو گەیەنکە قڵیش هەیە بۆ ئەوەی بەردەوام بێت لە گەشتەکەی لەناو ناوەندە کۆئەندامی دەمار. ئەمەش بە بەکارهێنانی ماددە کیمیاییەکان ئەنجام دەدرێت کە  لە گەیەنکە قڵیشی نێوان دوو دەمارەکەدا بڵاودەبنەوە. ئەم ماددە کیمیاییانە پێیان دەوترێت دەمارە گوێزەرەوەکان (neurotransmitters). ئەم دەمارە گوێزەرەوانە لە کۆتایی دەمارە خانەکاندا لەناو کیسە یان تورەکەدان (synaptic vesicles).

لە کاتی گواستنەوەی گەیەنکەییدا، ئەرکی کار (بزواندنی کارەبایی) کاریگەری لە کیسەدانەکانی دەمارەخەی پێش گەیەنکە دەکات بۆ ئازادکردنی ئەو دەمارە گوێزەرەوانەی کە لەناویاندان.

ئەم دەمارە گوێزەرەوانە بەناو گەیەنکە قڵیشدا بڵاودەبنەوە و دەبەسترێتەوە بە شوێنە تایبەتە وەرگرەکانی سەر دەمارەخانەی پاش گەیەنکە. پاشان ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی ئەرکی کار لە خانی پاش گەیەنکە.

لەشە خانە

لەشە خانە لە بنەڕەتدا ناوکی دەمارەخانەیە. ئەرکی لەشە خانە  بریتییە لە پاراستنی خانەکە و پاراستنی کارکردنی دەمارەکان بە شێوەیەکی کارا. لەشە خانە  بە پەردەیەک دابۆشراوە کە دەیپارێزێت بەڵام ڕێگەی پێدەدات کارلێک لەگەڵ دەوروبەریشی بکات. لەشە خانە ناوکی تێدایە کە زانیاری بۆماوەیی بەرهەم دەهێنێت و ئاڕاستەی دروستکردنی پڕۆتینەکان دەکات. ئەم پرۆتینانە زۆر گرنگن بۆ کارایی بەشەکانی دیکەی دەمارە خانە.

لق و پۆپەکان

ئەو بەشەن کە شێوەیان وەک لق و پۆپی دارە لە دەمارە خانەدا کە بەزۆری کورتن و ژمارەیان زیاترە لە تەوەرەکان. ئامانجیان وەرگرتنی زانیارییە لە دەمارەکانی تر و گواستنەوەی سیگناڵی کارەبایییە بۆ لەشە خانە. هەندێک لە دەمارەکان لق و پۆپی کورتیان هەیە، لە کاتێکدا هەندێکی تر درێژتریان هەیە

 لە ناوەندە کۆئەندامی دەماردا. دەمارەکان درێژن و لق و پۆپی ئاڵۆزیان هەیە کە ڕێگەیان پێدەدات سیگناڵ لە زۆرێک لە دەمارەکانی ترەوە وەربگرن. بۆ وێنە، ئەو خانانەی کە پێیان دەوترێت خانەکانی پەرکنجی (Purkinje cells)  کە لە مێشکدا دەبینرێن، لق و پۆپیان زۆر گەشەسەندووە بۆ وەرگرتنی سیگناڵ لە هەزاران خانەی دیکە.

تەوەرە

تەوەرە کە پێشی دەوترێت ڕیشاڵی دەمار (nerve fiber)، پێکهاتەیەکی شێوە کلکە دەمارێکە.  شوێنی یەگرتنی تەوەرە بە لەشە خانەوە پێی دەوترێت گردی تەوەرە (axon hillock). ئەرکی تەوەرە بریتییە لە گواستنەوەی سیگناڵەکان لە جەستەی خانەوە بۆ دەمارە کۆتاییەکان بە مەبەستی گواستنەوەی سیگناڵە کارەباییەکان بۆ دەمارەکانی تر. هەندێک لە تەوەرەکان بە ماددەیەکی چەوری داپۆشراون کە پێی دەوترێت بەرگی مایلین کە یارمەتی گواستنەوەی سیگناڵەکان دەدات بە شێوەیەکی خێراتر.

بەرگی مایلین

بەرگی مایلین چینێکە لە مادەی چەوری کە تەوەرەی دەمارەکان دادەپۆشێت. مەبەست لێی دابڕاندنی خانەیەکی دەمارەییە لە خانەیەکی تر و بەم شێوەیەش ڕێگری دەکات لە بزواندنی دەمارێک کە وابکات تێوەبگلێت لە بزواندنی دەمارێکی تر (بە زمانێکی ڕوونتر، گواستنەوەی ڕاگەیاندن لەسەر تەوەرە دەکاتە پارچە پارچە، هەر گۆڕانکارییەک لە ڕۆیشتنی ڕاگەیاندن لە پارچەیەک بۆ پارچەیەکی دیکە جودا دەکاتەوە بۆ ئەوەی ئاڕاستەی ڕاگەیاندنەکان بە ڕێکی بمێنێتەوە). دووەم ئەرکی بەرگی مایلین خێراکردنی گواستنەوەی بزواندنی دەمارەکانە بە درێژایی تەوەرە.

تەوەرە لە خانەیەک پێک دێت کە پێی دەوترێت خانەی شوان (Schwann cells).

بەرگی مایلیین، کە دەوری مایلین دەدات، ئامانجێکی هەیە بۆ دابڕین و پاراستنی تەوەرەیە. بەهۆی ئەم بەرگەوە، خێرایی گواستنەوەی ڕاگەیاندن بۆ دەمارەکانی تر زۆر خێراتر دەکات  لەو دەمارانەی کە مایلینیان نییە

لە نێوان بەرگی مایلینەکانی سەر تەوەرەیەک، بۆشاییەک هەیە کە پێی دەوترێت گرێی ڕانڤێر nodes of Ranvier. سیگناڵە کارەباییەکان توانای بازدانیان هەیە لە نێوان گرێکانی ڕانڤیردا، ئەمەش یارمەتیدەرە لە خێراکردنی گواستنەوەی سیگناڵەکان.

خاڵە کۆتاییەکانی تەوەرە (Axon Terminals)

 خاڵە کۆتاییەکانی تەوەرە بەرپرسن لە گواستنەوەی سیگناڵەکان بۆ دەمارەکانی تر. لە خاڵە کۆتاییەکانی تەوەرەدا بۆشایییەک هەیە، کە بە گەیەنکە ناسراوە. دەمارە گوێزەرەوەکان لە خاڵە کۆتاییەکانی تەوەرەوە ئازاد دەکرێن بۆ ناو ناو گەیەنکە قڵیش و سیگناڵەکان بەناو گەیەنکەکەدا دەگوازنەوە بۆ دەمارەکانی تر. سیگناڵە کارەباییەکان لەم پرۆسەیەدا دەگۆڕدرێن بۆ سیگناڵی کیمیایی. ئەگەر دەمارە خانەی پاش گەیەنکە، دەمارە گوێزەرەوەکان وەرنەگرێت، ئەوا خاڵە کۆتاییەکانی تەوەرە دووبارە دەمارە گوێزەوەکان بە میکانیزمی جیاواز دەمژنەوە.

.

جۆرەکانی دەمار

هەرچەندە ملیارەها دەمار و گۆڕانی بەرفراوان لە نێوانیان هەیە، بەڵام دەتوانرێت دەمارەکان بەپێی ئەرکەکانیان پۆلبەندی بکرێت بۆ سێ گروپی بنەڕەتی:

  • دەمارە هەستییەکان – sensory neurons (وەک لق و پۆپە درێژەکان یان تەوەرە کورتەکان)
  •  دەمارە جوڵەییەکان – motor neurons   ( وەک لق و پۆپە کورتەکان یان تەوەرە درێژەکان).

دەمارە نێوەدنییەکان – relay neurons (وەک لق و پۆپە کورتەکان و تەوەرە درێژەکان یان کورتەکان)  یان پێیان دەوترێت interneurons

دەمارە هەستییەکان

دەمارە هەستیارەکان، خانە دەمارییەکانن کە بزواندنی دەماری لە وەرگرە هەستیارەکانەوە بەرەو ناوەندە کۆئەندامی دەمار  و مێشک دەگوازنەوە. کاتێک ئەم بزواندنە دەمارییانە دەگەنە مێشک، دەگۆڕدرێن بۆ ‘هەستەکان – sensations’، وەک بینین، بیستن، تامکردن و دەست لێدان.

ئەم زانیارییە هەستییانە دەتوانن یان فیزیکی بن – وەک دەنگ، گەرمی، دەست لێدان و ڕووناکی، یان دەتوانن کیمیایی بن – وەک تام یان بۆن. نموونەی ئەمەش دەتوانێت کاتێک بێت کە دەست لە ڕوویەکی زۆر گەرم بدەیت. کاتێک ئەمە ڕوویدا، دەمارە هەستییەکان سیگناڵ دەنێرن بۆ ناوەندە کۆئەندامی دەمار سەبارەت بەو زانیاریانەی کە وەریانگرتووە.

دەمارە جوڵەییەکان

دەمارە جوڵەییەکان ئەو خانە دەمارانەن کە بەرپرسن لە گواستنەوەی سیگناڵەکان لە ناوەندە کۆئەندامی دەمار بەرەو ماسولکەکان بۆ ئەوەی ببنە هۆی جوڵە. ئەوان دەمارە گوێزەرەوەکان ئازاد دەکەن بۆ چالاککردنی وەڵامەکان کە دەبێتە هۆی جوڵەی ماسولکەکان.

 دەمارە جوڵەییەکان لە  ڕەگی مێشک (brainstem)  یان بڕبڕەی پشت (بەشەکانی ناوەندە کۆئەندامی دەمار) جێگیرن و بە ماسولکەکان، ڕژێنەکان، و ئەندامەکانی تەواوی لەشەوە دەبەسترێتەوە.  ئەم دەمارانە سیگناڵەکان لە بڕبڕەی پشت و ڕەگی مێشکەوە دەگوازنەوە بۆ ماسولکەکانی پەیکەرە ماسولکە و لوسە ماسولکەکان بۆ ئەوەی بە شێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ جوڵەی ماسولکەکان کۆنتڕۆڵ بکەن.

بۆ نموونە دوای ئەوەی بە دەستت دەست لە ڕوویەکی گەرم دەکەوێت، دەمارە هەستییەکان پەیامەکە وەردەگرن. پاشان دەمارە جوڵەییەکان دەبنە هۆی ئەوەی دەست لە ڕووە گەرمەکە دوور بکەیتەوە.

دوو جۆر دەماری جوڵەییمان هەیە:

  • دەمارە جووڵاوەکانی خوارەوە ( Lower motor neurons):  ئەمانە ئەو دەمارانەن کە لە بڕبڕەی پشتەوە دەڕۆن بۆ ماسولکەکانی جەستە.
  • دەمارە جووڵاوەکانی سەرەوە (Upper motor neurons):  ئەمانە ئەو دەمارانەن کە لە نێوان مێشک و بڕبڕەی پشتدا دەڕۆن.

دەمارەکانی نێوەندییەکان

 دەمارەکانی نێوەندییەکان، ڕێگە بە دەمارە هەستییەکان  و جووڵەییەکان دەدەن پەیوەندی لەگەڵ یەکتردا بکەن. دەمارە نێوەندییەکان، دەمارە جۆراوجۆرەکانی ناو مێشک و بڕبڕەی پشت بەیەکەوە دەبەستنەوە. بە کورتی وەک پەیوەندییەک لە نێوان دەمارەکاندا کاردەکەن.

پەیوەندی نێوان دەرمارە نێوەندییەکان، یارمەتی مێشک دەدەن لە تەواوکردنی ئەرکە ئاڵۆزەکانی وەک فێربوون و بڕیاردان، هەروەها ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە پەرچەکاردانەوە و دروستبوونیەوەی دەمارەکاندا کە بە واتای دووبارە خۆ دروستکردنەوەی دەمارە نوێیەکان دێت( regeneration of new neurons).

سەرچاوەکان

  • Herculano-Houzel, S. (2009). The human brain in numbers: a linearly scaled-up primate brain. Frontiers in human neuroscience, 3, 31.
  • Luengo-Sanchez, S., Bielza, C., Benavides-Piccione, R., Fernaud-Espinosa, I., DeFelipe, J., & Larrañaga, P. (2015). A univocal definition of the neuronal soma morphology using Gaussian mixture models. Frontiers in neuroanatomy, 9, 137.
  • Miller, M. A., & Zachary, J. F. (2017). Mechanisms and morphology of cellular injury, adaptation, and death. Pathologic basis of veterinary disease, 2.

Categories
phsychology

قۆناغەکانی گەشەکردنی دەروونی-کۆمەڵایەتی-Erik Erikson’s Stages of Psychosocial Development

قۆناغەکانی گەشەکردنی دەروونی-کۆمەڵایەتی-Erik Erikson’s Stages of Psychosocial Development

ئێریک ئێریکسۆن (Erik Erikson) ئاماژەی بەوە کرد کە کەسایەتی مرۆڤ بە ڕیزبەندییەکی دیاریکراو لە ڕێگەی هەشت قۆناغی گەشەکردنی دەروونی – کۆمەڵایەتییەوە (psychosocial) گەشە دەکات، لە تەمەنی کۆرپەلەییەوە تا تەمەنی گەورەیی. لە هەر قۆناغێکدا کەسەکە تووشی تەنگەژەی دەروونی کۆمەڵایەتی دەبێت کە دەتوانێت کاریگەری ئەرێنی یان نەرێنی لەسەر گەشەکردنی کەسایەتی دروست بکات.ئێریکسۆن لە ساڵانی نێوان (1958 – 1963)، باسی لەم ئەم تەنگەژانە کرد کە تەنگەژەی دەروونی – کۆمەڵایەتیانین، چونکە پێداویستییە دەروونییەکانی تاک لەخۆدەگرن کە لەگەڵ پێداویستییەکانی کۆمەڵگا ناکۆکە.
بەپێی تیۆرییاکە، تەواوکردنی سەرکەوتووانەی هەر قۆناغێک دەبێتە هۆی کەسایەتییەکی تەندروست و بەدەستهێنانی فەزیلەتە (virtues) سەرەتاییەکان. فەزیلەتە بنەڕەتییەکان خاڵی بەهێزی کەسایەتیین کە ئیگۆ دەتوانێت بۆ چارەسەرکردنی تەنگەژەکانی دواتر بەکاری بهێنێت. تەواونەکردنی قۆناغێک دەتوانێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی توانای تەواوکردنی قۆناغەکانی دیکە بەشێوەیەکی تەندروست، ئەمەش دەبێتە هۆی هەستکردن بە کەسایەتی و خودی ناتەندروست. بەڵام ئەم قۆناغانە دەتوانرێت لە کاتانێکی دواتردا بە سەرکەوتوویی چارەسەر بکرێن.


متمانە بەرامبەر بە بێمتمانەیی یەکەم قۆناغە لە تیۆری گەشەسەندنی دەروونی – کۆمەڵایەتی ئیریک ئێریکسۆن. ئەم قۆناغە لە کاتی لەدایکبوون دەست پێدەکات بەردەوام دەبێت تا تەمەنی نزیکەی ١٨ مانگی. لەم قۆناغەدا، کۆرپە نادڵنیایە لەو جیهانەی کە تێیدا دەژی، سەرنجی لەسەر بەخێوکارەکەی دەبێت (بەگشتی کە دایکە) بۆ سەقامگیری و بەردەوامیدان بەخۆی بە سەلامەتی.
لێرەدا ململانێیەک ڕوودەدات:


• متمانە: ئەگەر بەخێوکارەکەی متمانەپێکراو و بەردەوام لەگەڵیدا بێت و پەروەردەکارانە مامەڵەی لەگەڵدا بکات، ئەوا منداڵەکە هەستی متمانەکردن لەناو خۆیدا پەرەپێدەدات، پێی وایە جیهان سەلامەتە و مرۆڤەکان شایەنی ئەوەن پشتیان پێ ببەستیت. ئەم هەستی متمانەیە ڕێگە بە منداڵ دەدات هەست بە ئاسایش و سەلامەتی بکات تەنانەت کاتێک هەڕەشە و مەترسی لەسەر لە پەیوەندییەکی دیکەیدا، هەستی ئاسایشی خۆی لە نێوان هەڕەشە و مەترسییەکاندا دەپارێزێت.
• بێ متمانەیی: بە پێچەوانەوە، ئەگەر بەخێوکارەکە نەتوانێت چاودێری منداڵەکە بکات و سۆزێکی بەردەوام و گونجاوی پێشکەش بکات، لەوانەیە منداڵەکە هەستی بێ متمانەیی و نائەمنی (insecurity) دروست بکات.ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی باوەڕبوون بە جیهانێکی ناتەبا و پێشبینی نەکراو، کە هەستی بێ بێمتمانەیی و گومان و دڵەڕاوکێ پەرەپێبدات. لەم جۆرە بارودۆخانەدا، منداڵەکە ڕەنگە متمانەی بە توانای بەوە نەبێت کە دەتوانێت کاریگەری لەسەر ڕووداو و بارودۆخەکان هەبێت، ئەمەش وادەکات بەترسەوە سەیری جیهان بکات.
خۆراک پێدانی کۆرپەلە
خۆراکدان چالاکیەکی گرنگە لەم قۆناغەدا. یەکێکە لە یەکەم و بنەڕەتیترین ڕێگاکانی کۆرپە بۆ ئەوەی بزانن ئایا دەتوانن متمانە بە جیهانی دەوروبەریان بکەن یان نا. زەمینەیەک بۆ بۆ جیهانبینییان دادەنێت کە یان شوێنێکی سەلامەت و پشتبەستووە بێت یان شوێنێکە کە ڕەنگە پێداویستییەکانیان تێدا دابین نەکرێت.
• متمانە: کاتێک بەخێوکارەکە بە بەردەوامی و بە شێوەیەکی گونجاو وەڵامی ئاماژەکانی برسێتی منداڵەکە دەداتەوە، خۆراک بە شێوەیەکی هەستیار و متمانەپێکراو بۆی دابین دەکرێت ، منداڵەکە تێدەگات کە دەکرێت لێرە پێداویستییەکانی دابین بکرێت.ئەم بەخێوکارە بەردەوام و پشت بەستووانە یارمەتی منداڵ دەدات کە هەست بە ئاسایش و متمانە بە بەخێوکار و ژینگەکەی بکات. ئەوان لەوە تێدەگەن کە کاتێک پێویستییەکیان هەبوو، وەک برسێتی، کەسێک لەوێ دەبێت بۆ دابینکردنی ئەو پێویستییە.
• بێ متمانە: ئەگەر بەخێوکارەکە کەمتەرخەم، ناتەبا یان بێ هەست بێت لە خۆراک پێدانی، لەوانەیە منداڵەکە تووشی نائارامی و نیگەرانی برسێتی بێت.ئەم ئەزموونە نەرێنیانە دەتوانن ببنە هۆی هەست بکات بە بێ متمانەیی بە ژینگە و بەخێوکارەکەی. لەوانەیە ئەو باوەڕەیان بۆ دروست ببێت کە ڕەنگە پێداویستییەکانیان دابین نەکرێن، ئەمەش دڵەڕاوکێ و نائەمنی بۆ دروست بکات.


سەرکەوتن و شکست لە قۆناغی یەکەم


سەرکەوتن لەم قۆناغەدا دەبێتە هۆی فەزیلەتی هیوا. بە پەرەپێدانی هەستی متمانە، کۆرپەلە دەتوانێت هیوایەکی هەبێت کە لەگەڵ سەرهەڵدانی قەیران و تەنگەژەی نوێ، پێی وایە کە کەسانی دیکە وەک سەرچاوەی پشتیوانی دەکرێت هاوکاری بکەن.
بەدەستنەهێنانی فەزیلەتی هیوا دەبێتە هۆی پەرەسەندنی ترس. ئەم کۆرپەلەیە هەستی بنەڕەتی بێ متمانەیی لەگەڵ خۆیدا دەبات بۆ پەیوەندییەکانی دیکە. لەوانەیە ببێتە هۆی دڵەڕاوکێ و بەرزبوونەوەی هەستی نائەمنی و بێ متمانەیی زۆر بە جیهانی دەوروبەریان.
بەگوێرەی بۆچوونەکانی ئێریکسۆن سەبارەت بە گرنگی متمانە، لێکۆڵینەوەکانی بۆولبی و ئاینسۆرس (Bowlby and Ainsworth) پشتڕاستی ئەوەیان کردووە کە چۆن چۆنێتی (quality) ئەزموونی وابەستەیی سەرەتایی کۆرپەلەیی دەتوانێت کاریگەری لەسەر پەیوەندییەکان لەگەڵ ئەوانی دیکە لە قۆناغەکانی دیکەی ژیاندا هەبێت.
هاوسەنگی نێوان متمانە و بێ متمانەیی ڕێگە بە کۆرپە دەدات فێربێت کە لە کاتێکدا ڕەنگە ساتی ناڕەحەت یان تەنگەژە ئامێز هەبن، بەڵام دەتوانن پشت بە بەخێوکارەکەیان ببەستن بۆ پشتگیری، ئەمەش یارمەتی کۆرپەلە دەدات بۆ دروستکردنی خۆڕاگری و توانای ڕووبەڕووبوونەوەی فشار و ناخۆشییەکان لە داهاتوودا


خۆ بەڕێوبەری – Autonomy (مەبەستمان لە خۆ بەڕێوبەری واتە هەستکردن بە ئازادی و هەبوونی توانای کۆنترۆڵکردنی ژیانت لەلایەن خۆتەوە و جێبەجێکردنی ئەرکەکانی خۆت: ئامادەکار) لە بەرامبەر شەرم و گومان قۆناغی دووەمی قۆناغەکانی گەشەسەندنی دەروونی کۆمەڵایەتی ئیریک ئێریکسۆنە. ئەم قۆناغە لە نێوان تەمەنی ١٨ مانگ تا نزیکەی تەمەنی ٣ ساڵ ڕوودەدات. بە گوتەی ئێریکسۆن، منداڵان لەم قۆناغەدا سەرنجیان لەسەر پەرەپێدانی هەستی کۆنترۆڵکردنی کەسی (خۆ بەڕێوبەری) بەسەر توانا جەستەییەکانیاندا، لەگەڵیدا لە هەوڵدان بۆ سەربەخۆیی.
لێرەدا ململانێیەک ڕوودەدات:


• خۆ بەڕێوبەری: ئەگەر هان بدرێن و سەربەخۆ بکرێن، لەگەڵیدا پاڵپشتی و چاودێری بکرێن، ئەوا منداڵان زیاتر متمانەیان بەخۆیان دەبێت و دڵنیا دەبن لە توانای مانەوەیان.هەست بە ئاسوودەیی دەکەن لە بڕیاردان، باوەڕیان بە لێهاتووییەکانی خۆیان دەبێت، بە ئازادی ئەزموونی دەورووبەریان دەکەن و هەست بە کۆنتڕۆڵکردنی خۆیان دەکەن. گەیشتن بەم خۆ بەڕێوبەرییە، یارمەتیان دەدات هەست بە توانای بەڕێوەبردنی خۆیان بکەن.
• شەرم و گومان: ئەگەر منداڵەکان لە ڕادەبەدەر کۆنتڕۆڵ بکرێن یان ڕەخنەیان لێ بگیرێت، لەوانەیە دەست بکەن بە هەستی شەرم و گومان لەخۆیان، هەروەها گومان لە تواناکان و سەربەخۆ بوونیان بکەن.ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی کەمی متمانە و ترس لە تاقیکردنەوەی شتی نوێ و هەستکردن بە ناتەواوی سەبارەت بە تواناکانیان.
لەم قۆناغەدا چی ڕوودەدات؟
منداڵ خەریکە لە ڕووی جەستەییەوە گەشە دەکات و زیاتر جووڵاو دەبێت، بۆی دەردەکەوێت کە چەندین کارامەیی و توانای هەیە، وەک لەبەرکردنی جل و بەرگ و پێڵاو، یاریکردن بە بوکەڵەکان و هتد…. ئەم جۆرە لێهاتووییانە هەستی گەشەسەندنی منداڵ بە سەربەخۆیی و ئازادی نیشان دەدەن. بۆ نموونە، لەم قۆناغەدا منداڵان دەست دەکەن بە دووپاتکردنەوەی سەربەخۆیی خۆیان، بە دوورکەوتنەوە لە دایکییان، هەڵبژاردنی کام یارییە بۆ یاریکردن، و هەڵبژاردنی ئەوەی کە حەزیان لە چییە لەبەر بکەن، چی بخۆن و هتد…..
ڕاهێنانی ئاودەست
ئەمەش کاتێکە کە منداڵان دەست دەکەن بە جێبەجێکردنی سەربەخۆیی خۆیان، کۆنتڕۆڵکردنی ئەرکەکانی جەستەیان، کە دەتوانێت کاریگەرییەکی زۆر لەسەر هەستی سەربەخۆیی یان شەرم و گومانیان هەبێت.
• خۆ بەڕێوبەری: کاتێک دایک و باوک بە شێوەیەکی هێواش و ئارام و یارمەتیدەر لە ڕاهێنانی ئاودەست کردن لەگەڵ منداڵەکە نزیک دەبنەوە، ڕێگە بە منداڵەکە دەدەن بە خێرایی خۆی فێربێت، لێرەدا منداڵ هەست بە دەستکەوت و سەربەخۆیی دەکات. تێدەگات کە کۆنترۆڵی جەستەی خۆی هەیە و دەتوانێت بەرپرسیارێتی کارەکانی خۆی لە ئەستۆ بگرێت. ئەمەش متمانەیان بەرز دەکاتەوە و هەستکردن بە سەربەخۆیی و باوەڕبوون بە توانای بەڕێوەبردنی ئەرکە کەسییەکانیان دەچێنێت.
• شەرم و گومان: بە پێچەوانەوە ئەگەر پرۆسەکە بە پەلە بکرێت، ئەگەر فشارێکی زۆر هەبێت، یان ئەگەر دایک و باوک بە توڕەیی یان هەڵەشەییەوە وەڵامی ڕووداوەکان بدەنەوە، لەوانەیە منداڵەکە هەست بە شەرم بکات و دەست بکات بە گومانکردن لە تواناکانی. لەوانەیە هەست بە ناخۆشی بکەن لە هەڵەکانیان و ئەمەش دەبێتە هۆی هەستکردن بە شەرم و گومانکردن لەخۆ و نەبوونی متمانە بە خۆبەڕێوبەری خۆیان.


سەرکەوتن و شکست لە قۆناغی دووەم


ئێریکسۆن دەڵێت دایک و باوک دەبێت ڕێگە بە منداڵەکانیان بدەن کە بۆ تواناکانیان بگەڕێن لە چوارچێوەی ژینگەیەکی هاندەرانەدا کە بەرگەی شکستیش بگرێت.سەرکەوتن لەم قۆناغەدا دەبێتە هۆی فەزیلەتی ئیرادە. ئەگەر منداڵان لەم قۆناغەدا لە زیادبوونی سەربەخۆیی خۆیان هانبدرێن و پاڵپشتی بکرێن، ئەوا زیاتر متمانەیان بەخۆیان دەبێت و دڵنیا دەبن لە توانای خۆیان بۆ مانەوە لە جیهاندا.
کۆرپەلە هەستی کۆنترۆڵکردنی خودی یان کەسی (personal control) بەسەر توانا جەستەییەکانیدا پەرەپێدەات و هەستی باوەڕبەخۆبوونی گەشە دەکات. گریمان منداڵان ڕەخنەیان لێدەگیرێت، لەڕادەبەدەر کۆنتڕۆڵ دەکرێن، یان دەرفەتیان پێنادرێت خۆیان ئەزموونی شت بکەن و هەڵەکان چاک بکەنەوە و بابەتەکان دووبارە بکەنەوە تا خۆیان بسەلمێنن، لەو حاڵەتەدا دەست دەکەن بە هەستکردن بە ناتەواوی لە تواناکانیاندا، لەوانەیە دواتر زۆر پشت بە کەسانی دیکە ببەستن و خود شکۆفاییان (self-esteem) نەبێت و هەست بە شەرمەزاری یان گومان لە خۆیان و تواناکانیان بکەن.
چۆن دایک و باوک دەتوانن ببنە هاندرێک بۆ ئەوەی هەستی خۆ کۆنتڕۆڵکردن و خۆبەڕێوبەری لە منداڵەکانیان پەرە پێبدەن؟
سەرکەوتن دەبێتە هۆی هەستکردن بە خۆبەڕێوبەری و شکستیش هەستی شەرمەزاری و گومان. ئێریکسۆن دەڵێت زۆر گرنگە کە دایک و باوک ڕێگە بە منداڵەکانیان بدەن سنووری تواناکانیان لە چوارچێوەی ژینگەیەکی هاندەرانەدا بێت کە وابکەن منداڵەکەیان بەرگەی شکست بگرێت و خۆی چاک بکاتەوە. بۆ نموونە، لەبری ئەوەی دایکەکە جل و بەرگەکە بۆ منداڵەکەی لەبەر بکات، پێویستە ئارام بێت لەوەی کە منداڵەکە سەرەتا بەتەواوی هەوڵی خۆی بدات تاکو خۆی جلەکانی بۆخۆی لەبەردەکات یاخود گەر نەیتوانی داوای یارمەتی بکات. کەواتە، پێویستە دایک و باوک هانی منداڵەکە بدەن بۆ ئەوەی زیاتر سەربەخۆ بێت و لە هەمان کاتدا منداڵەکە بپارێزن بۆ ئەوەی لە شکست و هەڵەی بەردەوام.
هاوسەنگییەکی ناسک لە دایک و باوکەوە پێویستە. دەبێت هەوڵ بدەن هەموو شتێک بۆ منداڵەکە نەکەن، بەڵام ئەگەر منداڵەکە لە ئەرکێکی دیاریکراودا شکستی هێنا، نابێت ڕەخنە لە منداڵەکە بگرن لەوەی کە شکستی هێناوە لە بارودۆخێکدا (بەتایبەت لە کاتی ڕاهێنانی ئاودەست). هاوسەنگی نێوان سەربەخۆیی و شەرمەزاری و گومان ڕێگە بە منداڵ دەدات لەوە تێبگات کە ناتوانێت هەمووکات کۆنترۆڵی خۆی بکات و هەندێک کاتیش پێویستی بە یارمەتییە، دروستکردنی ئەم تێگەیشتنە هاوسەنگە، متمانە بەخۆبوون و خۆڕاگری لە منداڵەکەدا پەرەپێدەدات.

کۆرسەکانی ئاوات ئەکادیمی بۆ ساڵی ٢٠٢٤

بزنس لیدر

دبلۆمی وەرگێرانی ئینگلیزی

چالاکردنەوەی مێشک و یادگە

کۆرسی زمانی عەرەبی عێراقی

پەروەردەی منداڵ

کۆرسی بوون بەنوسەری داهێنەر

کۆرسی خێراخوێندنەوە

کۆرسی زمانی تورکی

کۆرسی زمانی فارسی


دەستپێشخەری بەرامبەر بە تاوانباری قۆناغی سێیەمی تیۆری گەشەسەندنی دەروونی کۆمەڵایەتی ئێریک ئێریکسۆنە کە بە نزیکەیی لە تەمەنی سێ بۆ شەش ساڵیدایە. لە قۆناغی دەستپێشخەری بەرامبەر بە تاوانباریدا، منداڵان زیاتر لە ڕێگەی یاریکردن و کارلێکە کۆمەڵایەتییەکانی دیکەوە خۆیان دەسەلمێنن.
لێرەدا ململانێیەک ڕوودەدات:


• دەستپێشخەری: کاتێک بەخێوکاران هانی منداڵان دەدەن و پشتگیریان دەکەن بۆ ئەوەی دەستپێشخەری بکەن، هانیان بدەن کە دەست بکەن بە پلاندانان بۆ چالاکییەکان، ئەرکەکانیان بە ئەنجام بگەیەنن و ڕووبەڕووی ئاستەنگەکان ببنەوە. منداڵەکان فێر دەبن دەستپێشخەری بکەن و کۆنترۆڵی ژینگەکەیان بسەلمێنن. دەتوانن دەست بکەن بە بیرکردنەوە بۆ خۆیان و پلان دابڕێژن و جێبەجێیان بکەن، ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ پەروەردەکردن و هەستکردن بە ئامانج لە ژیانیاندا.
• تاوانباری: ئەگەر بەخێوکاران بێهیوای بکەن لە بەدواداچوونی چالاکییە سەربەخۆکان یان هەوڵەکانیان کەم بنرخێنن یان ڕەخنەیان لێبگرن، لەوانەیە منداڵان هەست بە تاوانباری و خراپی بکەن سەبارەت بە ئارەزوو و دەستپێشخەرییەکانیان. هەموو ئەمانەش دەبێتە هۆی هەستکردن بە تاوانباری، گومانکردن لە خۆی و نەبوونی دەستپێشخەری.
لەم قۆناغەدا چی ڕوودەدات؟
ئەمانە ساڵانی زیندوو و گەشەسەندنی خێران لە ژیانی منداڵدا. کاتێکی بەهێزی کردار و ڕەفتارەکانە کە ڕەنگە دایک و باوک وەک شەڕانگێزی بزانن. لەم ماوەیەدا، تایبەتمەندی سەرەکی بریتییە لە کارلێکی بەردەوامی منداڵ لەگەڵ منداڵانی دیکە لە قوتابخانە. ناوەندی سەرەکی ئەم قۆناغە یاریکردنە، چونکە ڕێگە بە منداڵان دەدات لە ڕێگەی ئەنجامدانی چالاکییە جۆراوجۆرەکانەوە، بەدواداچوون بۆ لێهاتووییەکانی نێوان کەسایەتییەکانیان بکەن. منداڵ بە پلاندانان بۆ چالاکییەکان و بەجێگەیاندنی ئەرکەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکان، دەست دەکات بە جەختکردنەوە لەسەر کۆنترۆڵ و دەسەڵاتی خۆی بەسەر ژینگەکەیدا (توانای خۆ سەلماندن).
گەڕان و ئەزموون کردن (Exploration)
بۆچی گەڕان و ئەزموونکردن گرنگە:
• پەرەپێدانی دەستپێشخەری: گەڕان ڕێگە بە منداڵان دەدات دەسەڵات و کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ژینگەکەیاندا دووپات بکەنەوە. لە ڕێگەی گەڕان، منداڵان لەگەڵ دەوروبەرەکەیان خەریک دەبن و پرسیار دەکەن و شتی نوێ دەدۆزنەوە. ئەم بەشدارییە چالاکە ڕێگەیان پێدەدات دەستپێشخەری بکەن و هەڵبژاردنی سەربەخۆ بکەن، ئەمەش بەشداری دەکات لە سەربەخۆیی و متمانەیان.
• فێربوون لە هەڵەکانەوە: گەڕان بە واتای هەڵەکردنیش دێت و ئەمانەش دەرفەتی فێربوونی گرنگ دەڕەخسێنن بۆ منداڵ. تەنانەت ئەگەر هەوڵەکانی منداڵ ببێتە هۆی هەڵە یان شکست، ئەوا فێردەبێت لە هۆکار و کاریگەری و ڕۆڵی خۆیان لە دروستبوونی ئەنجامەکان و هەوڵی تێگەیشتن دەدەن و هەوڵ دەدەن لە هۆکارەکان تێبگەن.
• دروستکردنی متمانە بەخۆبوون: کاتێک چاودێریکار یان بەخێوکاران پشتگیری و هاندانی گەڕان و دەستپێشخەرییەکانی منداڵ دەکەن، متمانە بەخۆبوونیان بەهێزتر دەکات. هەست دەکەن کارەکانیان بەنرخ و گرنگن، ئەمەش هانیان دەدات لە داهاتوودا دەستپێشخەری زیاتر بکەن.
• کەمکردنەوەی هەستی تاوانباری: ئەگەر چاودێریکار و بەخێوکار ڕێز لە پێویستی منداڵەکە بگرن و زۆر ڕەخنە لە هەڵەکانیان نەگرن، ئەوە یارمەتیدەرە بۆ ڕێگریکردن لە هەستکردن بە تاوانباری. ئەوکات منداڵەکە تێدەگات کە تاقیکردنەوەی شتی نوێ باشە و هەڵەکردن ئاساییە.


سەرکەوتن و شکست لە قۆناغی سێیەم


منداڵان دەست دەکەن بە پلاندانان بۆ چالاکییەکان، یاریکردن و ئەنجامدانی چالاکییەکی لەگەڵ کەسانی دیکە. ئەگەر ئەم دەرفەتەیان پێ بدرێت، منداڵان هەستی دەستپێشخەریی پەرەپێدەدەن و هەست بە ئاسایش دەکەن لە توانای سەرکردایەتیکردنی کەسانی دیکە و بڕیاردان بۆیان. سەرکەوتن لەم قۆناغەدا دەبێتە هۆی فەزیلەتی ئامانج و مەبەستەکان.بە پێچەوانەوە ئەگەر ئەم مەیلە لە ڕێگەی ڕەخنە یان کۆنترۆڵکردنەوە بکوژێنرێتەوە، منداڵان هەست بە تاوانباری و گوناهـ دەکەن.

هەر لەم قۆناغەدا منداڵەکە لەگەڵ گەشەکردنی تینوێتی بۆ زانست، دەست دەکات بە پرسیاری زۆر. ئەگەر دایک و باوک پرسیارەکانی منداڵەکە وەک شتێکی بێ بایەخ، بێزارکەر، یان شەرمەزارکەر یان لایەنەکانی تری ڕەفتارەکانیان وەک عەیب و مەترسی سەیربکەن، لەوانەیە منداڵەکە هەست بە تاوانباری بکات کە “کەسێکی بێزارکەر بووە”. هەستی تاوانباری زۆر دەتوانێت پەیوەندی منداڵ لەگەڵ کەسانی دیکە لاوازبکات و لەوانەیە ڕێگری لە داهێنانەکانییان بکات.
هاوسەنگییەکی تەندروست لە نێوان دەستپێشخەری و تاوانباریدا گرنگە. هاوسەنگی نێوان دەستپێشخەری و تاوانباری لەم قۆناغەدا دەتوانێت یارمەتی منداڵان بدات لەوە تێبگەن کە قبوڵکراوە بەرپرسیارێتی وەربگرن و بڕیاری خۆیان بدەن، بەڵام دەبێت ئەو یاسا یان ڕێنماییانەش جێبەجێ بکەن کە لەلایەن کەسانی دیکەوە دانراون. بەسەرکەوتوویی گەشتکردن بەم قۆناغەدا بە شێوەیەکی تەندروست، پەرە بە فەزیلەتی ئامانج و مەبەست دەدات.
چۆن دایک و باوک دەتوانن ببنە سەرچاوەیەکی هاندەر بۆ منداڵ کە بگەڕێت و ئەزموون بکات؟
لەم قۆناغەدا، چاودێران دەبێت ژینگەیەکی سەلامەت و پشتیوانیکەر دابین بکەن کە ڕێگە بە منداڵان بدات بە ئازادی بگەڕێن. ئەمەش هەستی دەستپێشخەرییەکەیان تیادا پەروەردە دەکات، یارمەتیان دەدات پەرە بە تواناکانی چارەسەرکردنی کێشەکانیان بدەن و متمانە و خۆڕاگری دروست بکەن. بە تێگەیشتن لە گرنگی گەڕان و نیشاندانی پشتگیرییەکی دروست، چاودێران دەتوانن یارمەتی منداڵان بدەن کە بە سەرکەوتوویی ئەم قۆناغە بەڕێوەببەن و هەستکردن بە تاوانباری کەم بکەنەوە.


چوارەم قەیرانی دەروونی کۆمەڵایەتی ئێریکسۆن، کە باوەڕبەخۆبوون (industry) (وشەی industry بەمانای پیشەسازی دێت بەڵام لێرەدا ماناکەی لە تێکۆشان و باوەڕبەخۆبوونەوە نزیکە: ئامادەکار) بەرامبەر خۆبەکەمزانی (Inferiority) لەخۆدەگرێت، لە نێوان تەمەنی پێنج بۆ ١٢ ساڵیدا ڕوودەدات. لەم قۆناغەدا منداڵان دەست دەکەن بە بەراوردکردنی خۆیان لەگەڵ هاوتەمەنەکانییان بۆ پێوانەکردنی توانا و بەهاکانییان.
لێرەدا ململانێیەک ڕوودەدات:


• باوەڕبەخۆبوون: ئەگەر منداڵان لەلایەن دایک و باوک و مامۆستایانەوە هانبدرێن بۆ پەرەپێدانی کارامەیی، ئەوا هەستکردن بە پیشەسازی بەدەستدەهێنن- هەستکردن بە لێهاتوویی و باوەڕبوون بە کارامەییەکانیان. دەست دەکەن بە فێربوونی کارکردن و هاوکاری لەگەڵ کەسانی تر و دەست دەکەن بە تێگەیشتن لەوەی کە دەتوانن لێهاتووییەکانیان بەکاربهێنن بۆ تەواوکردنی ئەرکەکان. ئەمەش دەبێتە هۆی هەستکردن بە متمانە بە تواناکانییان بۆ گەیشتن بە ئامانجەکان و باوەڕبەخۆبوونییان بەرز دەبێتەوە.
• خۆبەکەمزانی: لە لایەکی ترەوە ئەگەر منداڵان پێڕاگەیاندنەوەیەکی نەرێنی (Negative Feedback) لەلایەن کەسانی دیکەوە وەربگرن یان ڕێگەیان پێنەدرێت کارامەیی و تواناکانییان بەکاربهێنن و پێشکەشییان بکەن، لەوانەیە هەستی خۆ بەکەمزانییان تێدا چەکەرە بکات. لەوانەیە ئەو هەستەیان بۆ دروست ببێت کە ئەوان وەک هاوتەمەنەکانییان باش نین یان هەوڵەکانییان بەهای نییە، ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی متمانە بەخۆبوون و هەستکردن بە ناتەواوی و کەموکوڕی لە خۆیاندا.


لەم قۆناغەدا چی ڕوودەدات؟


منداڵ ڕووبەڕووی فێربوونی شتی نوێ و داواکارییە کۆمەڵایەتییەکان دەبێتەوە. منداڵان لەو قۆناغەدان کە فێری خوێندنەوە و نووسین دەبن، کۆکردنەوە و ئەنجامدانی کارەکانییان بە تەنها. مامۆستایان ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە ژیانی منداڵەکەدا لەکاتێکدا فێری کارامەیی نوێ دەبێت.
لەم قۆناغەدا گروپە هاوتەمەنەکانی منداڵ، گرنگییەکی زیاتر بەدەستدەهێنن و دەبنە سەرچاوەیەکی سەرەکی بۆ هەستی خود شکۆفایی (self-esteem) منداڵەکە. ئێستا منداڵ هەست بە پێویستی دەکات بۆ بەدەستهێنانی ڕەزامەندی ئەوانی دیکە بە نیشاندانی لێهاتووییە تایبەتەکانی کە کۆمەڵگا بەهای پێداون و هەستی بە شانازیکردنی خودی بەهۆی دەستکەوتەکانییەوە گەشەپێدەدات.
قوتابخانە
ئەم قۆناغە بە شێوەیەکی گشتی لە ساڵانی خوێندنی سەرەتاییدا ڕوودەدات، لە تەمەنی نزیکەی ٦ بۆ ١١ ساڵان، ئەو ئەزموونانەی کە منداڵان لە قوتابخانەدا دەیانبێت دەتوانێت کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر ئاستی گەشەکردنی مەعریفی و سۆزدارییان هەبێت.
لێرەدا هۆکارەکەی دەخەینەڕوو:


• گەشەپێدانی باوەڕبەخۆبوون: لە قوتابخانەدا، منداڵان دەرفەتی زۆریان پێدەدرێت بۆ فێربوون و گەشەپێدان و نیشاندانی لێهاتووییەکانیان. کار لەسەر پڕۆژەی جۆراوجۆر دەکەن، بەشداری لە چالاکییە جیاوازەکاندا دەکەن، هاوکاری هاوتەمەنەکانییان دەکەن. ئەم ئەزموونانە ڕێگە بە منداڵان دەدەن کە هەستی باوەڕبەخۆبوون پەرەپێبدەن، متمانەیان بە تواناکانییان بۆ بەجێگەیاندنی ئەرکەکان و بەشداریکردنی کاریگەرانە بەهێزتر دەکات.
• بەراوردکاری کۆمەڵایەتی: قوتابخانە ژینگەیەک دابین دەکات کە منداڵان بتوانن خۆیان لەگەڵ هاوتەمەنەکانییان تێدا بەراورد بکەن. ئەوان توانا و دەستکەوتەکانییان بەرامبەر بە هاوپۆلەکانیان پێوانە و بەراورد دەکەن، ئەمەش یان دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە بنیاتنانی هەستی باوەڕبەخۆبوون یان ببێتە هۆی هەستکردن بە کەمی و ناتەواوی، ئەمەش بەپێی ئەزموون و تێڕوانین و جۆری ژینگەکەیان دەگۆڕێت.
• پێڕاگەیاندنەوە و بەهێزکردن: مامۆستایان لەم قۆناغەدا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن. پێڕاگەیاندنەوەکانییان دەتوانێت هەستی باوەڕبەخۆبوون لای منداڵ بەهێزتر بکات یان هەستی خۆبەکەمزانی لێبکەوێتەوە. پێڕاگەیاندنەوەی ئەرێنی، باوەڕی منداڵ بە لێهاتووییەکانی بەرز دەکاتەوە، لە کاتێکدا پێڕاگەیاندنەوەی نەرێنی بەردەوام دەتوانێت ببێتە هۆی هەستکردن بە کەموکوڕی و خۆبەکەمزانی.
• بنیاتنانی تواناکانی ژیان: قوتابخانە دەرفەت بۆ منداڵان دەڕەخسێنێت بۆ پەرەپێدانی کارامەییە گرنگەکانی ژیان وەک چارەسەرکردنی کێشەکان، کاری بە کۆمەڵ و بەڕێوەبردنی کات.
• مامەڵەکردن لەگەڵ شکست: قوتابخانە ئەو شوێنەیە کە منداڵان لەوانەیە بۆ یەکەمجار تووشی کێشەی ئەکادیمی ببنەوە یان شکست بهێنن.
• هەڵکردن لەگەڵ شکستەکان: منداڵەکان، مامۆستایان و دایک و باوکان ڕێنمایییان دەکەن لەم ئاڵەنگارییانەی دێتە ڕێیان کە دەتوانێت کاریگەری لەسەر ئەوە هەبێت کە ئایا هەستی باوەڕبەخۆبوون یان کەمتەرخەمی پەرەپێدەدەن (واتە بەپێی جۆری مامەڵەکردنەکە، کاریگەرییان لەسەر دروست دەکات)


سەرکەوتن و شکست لە قۆناغی چوارەم


سەرکەوتن دەبێتە هۆی فەزیلەتی لێهاتووبوون (virtue of competence)و باوەڕبەخۆبوون، لەکاتێکدا شکست دەبێتە هۆی هەستکردن بە کەمی و خۆبەکەمزانی.
ئەگەر منداڵان بۆ ئەو غەریزە زانینخوازەیان هان بدرێن و بەهێز بکرێن، ئەوا دەست دەکەن بە هەستکردن بە کۆشش (لێهاتوویی) و متمانە بەخۆبوون لە توانای گەیشتن بە ئامانجەکانییان. ئەگەر ئەم پاڵنەرە نەبێت، ئەگەر دایک و باوک یان مامۆستا سنوورداری بکەن، ئەوا منداڵ دەست دەکات بە هەستکردن بە خۆبەکەمزانی، گومان لە تواناکانی خۆی دەکات، هەر بۆیە ڕەنگە نەگاتە ئاستێکی باش لە بەکارهێنان و سوودوەرگرتن لە توانا و لێهاتووییەکانی. ئەگەر منداڵ نەتوانێت پەرە بەو کارامەییە تایبەتە بدات کە هەست دەکات کۆمەڵگا داوای دەکات (بۆ نموونە وەرزشکردن و هەبوونی ماسولکەی گەورە)، لەوانەیە هەستی خۆبەکەمزانی تیایدا گەشەبکات.
ڕەنگە هەندێک شکست پێویست بێت بۆ ئەوەی منداڵەکە بتوانێت هەندێک لە بێدەنگی پەرە پێبدات. دیسانەوە هاوسەنگی لە نێوان لێهاتوویی و بێدەنگی پێویستە (مەبەستمان لە وشەی بێدەنگی ئەوەیە کە جاری وایە هەندێک منداڵ زیاد لە پێویست چاوکراوە و بزێو و خۆسەپێن دەبێت و پێی وایە ئەوەی ئەو دەیکات هەمیشە ڕاستە، جا ئەگەر هەندێک جار هەڵە بکات ئەو هەستەی تێدا بەو شێوەیە گەشە ناکات و فۆڕم وەرناگرێت و بێدەنگییەکی لەو ڕووەوە تێدا دروست دەکات: ئامادەکار)
هاوسەنگی نێوان باوەڕبەخۆبوون و خۆبەکەمزانی ڕێگە بە منداڵان دەدات تواناکانیان بناسن و تێبگەن کە توانای کارکردنیان هەیە بۆ و گەیشتن بە ئامانجەکانیان، هەروەها ئەگەر لە ڕێگادا ڕووبەڕووی ئاستەنگ ببنەوە و شکست بهێنن شتێکی ئاساییە و دەبێت بەردەوام بن.
چۆن دایک و باوک و مامۆستایان دەتوانن هەستی زانینخوازی لە منداڵدا گەشەپێبدەن؟
لەم قۆناغەدا مامۆستایان و دایک و باوکان پێویستیان بە پێشکەشکردنی پێڕاگەیاندنەوەیەکی بەردەوام و بنیاتنەر هەیە بۆ منداڵەکان بۆ ئەوەی بەردەوام لە هەوڵ و تێکۆشاندا بن نەک تەنها چاویان لەسەر دەستکەوت بێت. ئەم ڕەوتە لە پشگیریکردن یارمەتیدەرە بۆ پەروەردەکردنی هەستی باوەڕبەخۆبوون و لێهاتوویی و متمانە بە منداڵان، ئەمەش هەستکردن بە کەمتەرخەمی کەمدەکاتەوە.


قۆناغی پێنجەمی تیۆری گەشەسەندنی دەروونی کۆمەڵایەتی ئێریک ئێریکسۆن بریتییە لە شوناس (Identity) و سەرلێشێواوی پێگەیی (Role Confusion) کە لە کاتی هەرزەکارییدا ڕوودەدات لە نزیکەی ١٢-١٨ ساڵ. لەم قۆناغەدا هەرزەکاران بەدوای هەستکردن بە خود (sense of self) و شوناسی کەسییدا دەگەڕێن، لە ڕێگەی گەڕانێکی چڕ و پڕ لە بەها و بیروباوەڕ و ئامانجە کەسییەکان.
لێرەدا ململانێیەک ڕوودەدات:


• شوناس: ئەگەر هەرزەکاران لە گەڕانەکانیانیاندا پاڵپشتی بکرێن و ئازادییان پێبدرێت بۆ گەڕان بەدوای پێگەی جیاوازدا، ئەگەری زۆرە لەم قۆناغە بە هەستێکی بەهێزی خود و هەستکردن بە سەربەخۆیی و کۆنترۆڵکردنەوە دەربچن. ئەم پرۆسەیە بریتییە لە گەڕان بەدوای بەرژەوەندی و بەها و ئامانجەکانیان، ئەمەش یارمەتیان دەدات شوناسی تایبەتی خۆیان پێکبهێنن.
• سەرلێشێواوی پێگەیی: ئەگەر هەرزەکاران سنووردار بکرێن و بوارییان پێنەدرێت بۆ گەڕان یان سەختکردنی پرۆسەکە بۆیان بە شێوەیەکی خراپ، لەوانەیە تووشی سەرلێشێواوی پێگەیی ببن. ئەمەش دەتوانێت بە مانای دڵنیا نەبوون لە پێگەی مرۆڤبوون و خۆی لە جیهان و بەهاکانی لە داهاتودا ئاڕاستە بکات. دەکرێت کێشەیان هەبێت لە ناسینەوەی ئامانج یان ڕێگاکەیان، ئەمەش ببێتە هۆی سەرلێشێواوی سەبارەت بە شوناسی کەسیی خۆیان.
لەم قۆناغەدا چی ڕوودەدات؟
لە کاتی هەرزەکاریدا گواستنەوە لە قۆناغی منداڵییەوە (childhood) بۆ پێگەیشتویی (adulthood ) لە هەمووی گرنگترە. منداڵان زیاتر سەربەخۆ دەبن و سەیری پرسە گەورەکانی داهاتوو دەکەن سەبارەت بە پیشە، پەیوەندی، خێزان، هاوسەرگیری، خانوو، منداڵ و هتد…….


تاک دەیەوێت سەر بە کۆمەڵگایەک بێت و لەگەڵیدا جێی ببێتەوە. هەرزەکاران بەدواداچوون بۆ ئەوە دەکەن کە وەک تاکێک کێن، هەوڵدەدەن هەستکردن بەخۆیان دابمەزرێنن و لەوانەیە تاقیکردنەوە لەسەر پێگە و چالاکی و ڕەفتاری جیاوازەوە بکەن.
بە بڕوای ئێریکسۆن ئەمە گرنگە بۆ پێکهێنانی ناسنامەیەکی بەهێز و پەرەپێدانی هەستی ئاراستەکردنی خود لە ژیاندا، قۆناغێکی دەروونی کۆمەڵایەتییە لە نێوان منداڵی و گەورەییدا، لە نێوان ئەو ئەخلاقەی کە لە منداڵ فێری بووە لەگەڵ ئەو ئەخلاقەی کە دەبێت کەسێکی پێگەیشتوو بیزانێت و گەشەی پێبدات. ئەمە قۆناغێکی سەرەکی گەشەکردنە کە منداڵ دەبێت فێری ئەو پێگانە بێت کە وەک گەورەساڵێک لە قۆناغەکانی داهاتوودا دەیبێت. لەم قۆناغەدا هەرزەکار دووبارە پێداچوونەوە بە ناسنامەکەیدا دەکاتەوە و هەوڵدەدات بە تەواوی بزانێت کێیە.
پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان
بە لەبەرچاوگرتنی گرنگی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لەم قۆناغەدا، زۆر گرنگە بۆ هەرزەکاران پاڵپشتی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییان هەبێت کە ڕێنیشاندەری گەڕانی تەندروست بن بۆ شوناس و ناسنامەی کەسییەتی. هەروەها گرنگە بۆ دایک و باوک، مامۆستایان و ڕاهێنەران کە ڕێنمایی هەرزەکاران بکەن لەکاتی پڕۆسەی گەڕانییان بۆ زانینی پێگەی کۆمەڵایەتییان و پێگە جیاوازەکان و شوناسی کەسێتییان.
لێرەدا هۆکارەکەی دەخەینەڕوو:


• فۆرم وەرگرتنی شوناس: پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان زەمینەیەک دابین دەکەن کە هەرزەکاران لە چوارچێوەیەدا بەشە جیاجیاکانی شوناسی کەسێتیان فۆرم پێدەدەن. ئەوان هەوڵی تاقیکردنەوەی پێگەی جیاواز دەدەن لەناو کۆمەڵە هاوتەمەنەکانیاندا، ئەمەش بواریان پێدەدات کە بەرژەوەندی و بیروباوەڕ و بەها و ئامانجەکانیان بدۆزنەوە. ئەم گەڕانە کلیلی پێکهێنانی ناسنامەی تایبەتی خۆیانە.
• کاریگەری هاوڕێ: زۆرجار هاوەڵ و هاوتەمەنەکان لەم قۆناغەدا کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر تاک هەیە. زۆرجار هەرزەکاران بەها و بۆچوونی هاوڕێکانییان وەردەگرن وەک لە دایک و باوکییان.
• قبوڵکردنی بەشبوونی کۆمەڵایەتی: هەستکردن بە قبوڵکردن و گونجان لەگەڵ هاوتەمەنەکانیان، دەتوانێت کاریگەرییەکی بەرچاو لەسەر ئاستی خود شکۆفایی و هەستی ناسنامەی هەرزەکار هەبێت. ئەگەری پەرەپێدانی شوناسێکی بەهێز و ئەرێنی زیاترە ئەگەر هەست بکەن قبوڵکراون و بەهایان لای ئەوانی دیکە هەیە. هەستکردن بەوەی ئەوانی دیکە لەخۆیانی دوور دەخەنەوە و یان پەراوێزی دەخەن، ڕەنگە ببێتە هۆی سەرلێشێواوی پێگەیی و ململانێ لەگەڵ پێکهاتنی شوناسی هەرزەکارەکە.
• تێکەڵاوبوون لەگەڵ کەسانی جۆراوجۆر: بەرکەوتن لەگەڵ کۆمەڵێک کەسی جۆراوجۆر بوار بە هەرزەکاران دەدات دیدگا و تێڕوانینیان فراوانتر بکەن، ئاڵەنگاری بیروباوەڕەکانییان بکەن و کاریگەرییان لەسەر فۆڕمی بەهاکانی هەبێت و کاریگەری لەسەر دروستبوونی شوناسی کەسێتییان هەبێت.
• ململانێ و چارەسەرکردن: زۆرجار پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان ململانێ و چارەسەر لەخۆدەگرێت، ئەمەش دەرفەت بۆ هەرزەکاران دەڕەخسێنێت بۆ گەڕان بەدوای ڕفتارییان لە پێگە جیاوازەکاندا. فێربوونی بەڕێوەبردنی ئەم ململانێیانە یارمەتیدەرە لە پەرەپێدانی ناسنامەیان و ئەو کارامەییە کۆمەڵایەتییانەی کە لە تەمەنی گەورەییدا پێویستن.


سەرکەوتن و شکست لە قۆناغی پێنجەم


ئەوەی کە دەبێ لە کۆتایی ئەم قۆناغەدا ڕووبدات، “هەستێکی یەکگرتووە بۆ خود، بۆ ئەوەی مرۆڤ دەیەوێت چی بکات یان چی بێت، و پێگەی سێکسی گونجاوی بۆخۆی”. لەم قۆناغەدا وێنەی جەستەی هەرزەکارەکە دەگۆڕێت (مەبەست لەوەیە دەکرێت شێوەی جل و بەرگ و قژ و هتد…. بگۆڕێت: ئامادەکار)، ئێریکسۆن بانگەشەی دەکات کە ڕەنگە هەرزەکاران هەست بە نائاسودەیی بکەن سەبارەت بە جەستەیان تاوەکو بتوانن خۆیان لەگەڵ گۆڕانکارییەکاندا بگونجێنن.
سەرکەوتن لەم قۆناغەدا دەبێتە هۆی فەزیلەتی دڵسۆزی (virtue of fidelity). دڵسۆزی بریتییە لە توانای پەیوەندیکردنی مرۆڤ بە کەسانی دیکە لەسەر بنەمای قبوڵکردنی ئەوانی دیکە، تەنانەت کاتێک ڕەنگە جیاوازی ئایدیۆلۆژیش هەبێت. لەم قۆناغەدا، گەنجەکان بەدواداچوون بۆ ئەگەرەکان دەکەن و لەسەر بنەمای دەرئەنجامی گەڕانەکانییان دەست دەکەن بە پێکهێنانی ناسنامەی خۆیان. ئەو هەرزەکارانەی کە هەستێکی بەهێزی شوناسی خودی دادەمەزرێنن، دەتوانن دڵسۆزی و بەها گشتییەکان بپارێزن، تەنانەت لە نێوان گۆڕانکاری و ئاڵەنگارییەکانی ناو کۆمەڵگاشدا.
شکستهێنان لە دروستکردنی شوناسی کەسی لەناو کۆمەڵگادا (“نازانم کاتێک گەورە دەبم دەمەوێت چی بکەم و ببم بەچی”) دەتوانێت ببێتە هۆی سەرلێشێواوی لە پێگە و ڕۆڵەکانیدا. ئەگەر هەرزەکاران پشتگیری کات یان لایەنی سۆزدارییان نەبێت بۆ گەڕان بەدوای شوناسیاندا، لەوانەیە کێشەی شوناسی چارەسەرنەکراوییان (واتە فۆرم وەرنەگرتنی شوناسەکەی بە هەر جۆرێک لە جۆرەکان) تیادا بەجێبهێڵرێت، ئەمەش واتە هەست بە دڵنیایی نەکردن لە پێگەیان و نادڵنیایی لە داهاتوویان. دەکرێت ئەمە ببێتە هۆی لاوازی هەستکردن بە خود، سەرلێشێواوی پێگە و نەبوونی ئاراستە لە تەمەنی گەورەییدا.

سەرلێشێواوی پێگەیی بریتییە لە دڵنیا نەبوونی تاک لە خۆی یان لە شوێنی خۆی لە کۆمەڵگادا. لە وەڵامی سەرلێشێواوی پێگەیی یان قەیرانی شوناس، ڕەنگە هەرزەکارێک دەست بکات بە تاقیکردنەوە لەسەر شێوازی ژیانی جیاواز (بۆ نموونە، کار، پەروەردە، یان چالاکییە سیاسییەکان)، لە قۆناغێکی خراپتردا دەکرێت ئەمە هێندە فشاری بۆ بهێنێت کە توشی حاڵەتێک وەک لەیاخیبوونی شوناسی کەسێتی ببێتەوە.


خۆشەویستی (Intimacy) لە بەرامبەر جیابوونەوە (Isolation) قۆناغی شەشەمی تیۆری گەشەسەندنی دەروونی کۆمەڵایەتی ئێریک ئێریکسۆنە. ئەم قۆناغە لە تەمەنی گەنجی لە نێوان تەمەنی نزیکەی ١٨ بۆ ٤٠ ساڵدا ڕوودەدات. لەم قۆناغەدا، ململانێی گەورە لەسەر پێکهێنانی پەیوەندی خۆشەویستانە لەگەڵ کەسانی دیکەدا کۆدەبێتەوە.
لێرەدا ململانێیەک ڕوودەدات:


• خۆشەویستی: ئەو کەسانەی کە بە سەرکەوتوویی ئەم قۆناغە تێدەپەڕێنن، توانای پێکهێنانی پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ کەسانی دیکەدا هەیە. دەتوانن پەیوەندییەکی نزیک دروست بکەن و ئاسوودە بن لەگەڵ ئەوانی تر. خۆشەویستی بریتییە لە توانای بوونی کراوەیی و هاوبەشکردنی خۆی لەگەڵ کەسانی دیکە، هەروەها ئامادەی پابەندبوون بوون لە پەیوەندییەکان و قوربانیدانی کەسی لە پێناو ئەو پەیوەندیانەدا.
• جیابوونەوە: ئەگەر تاکەکان کێشەیان هەبێت بۆ پێکهێنانی ئەم پەیوەندییە نزیکانە، ڕەنگە بەهۆی قەیرانە ناسنامەییە چارەسەرنەکراوەکانی پێشووتر یان ترس لە ڕەتکردنەوە، لەوانەیە تووشی گۆشەگیری و خۆ جیاکردنەوە ببن. جیابوونەوە ئاماژەیە بۆ بێتوانایی لە دروستکردنی پەیوەندییەکی مانادار و خۆشەویستانە لەگەڵ ئەوانی دیکەدا. ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی هەستکردن بە تەنیایی و نامۆبوون و دوورکەوتنەوە لە ئەوانی دیکە.


سەرکەوتن و شکست لە قۆناغی شەشەم


سەرکەوتن دەبێتە هۆی پەیوەندی پتەو، لەکاتێکدا شکست دەبێتە هۆی تەنیایی و گۆشەگیری. بەسەرکەوتوویی گەشتکردن بەم قۆناغەدا پەرە بە فەزیلەتی خۆشەویستی ( virtue of love ) دەدات. ئەو تاکانەی پەرە بەم فەزیلەتە دەدەن توانای دروستکردنی پەیوەندی قووڵ و پابەندییان هەیە لەسەر بنەمای متمانە و ڕێزگرتن لە یەکتر. لەم قۆناغەدا دەست دەکەین بە هاوبەشکردنی خۆمان لەگەڵ کەسانی دیکەدا. ئێمە لەو پەیوەندییانە دەکۆڵینەوە کە بەرەو پابەندبوونی درێژخایەنتر لەگەڵ کەسێکی تر جگە لە ئەندامێکی خێزانەکەمان دەڕۆن. تەواوکردنی سەرکەوتووانەی ئەم قۆناغە دەتوانێت ببێتە هۆی پەیوەندییەکی چێژبەخش و هەستکردن بە پابەندبوون و سەلامەتی و گرنگیدان لەناو پەیوەندییەکدا.
بەڵام ئەگەر تاکەکان لەم قۆناغەدا توشی گرفت ببن و نەتوانن پەیوەندییەکی نزیکی تەندروست دروست بکەن، لەوانەیە هەست بە گۆشەگیری و تەنیایی و خۆ جیاکردنەوە بکەن. ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی هەستکردن بە پچڕان و دوورکەوتنەوە لە تەمەنی سەرووتردا. دوورکەوتنەوە لە خۆشەویستی و ترس لە پابەندبوون بە پەیوەندییەکان، دەبێتە هۆی گۆشەگیری و تەنیایی و هەندێکجاریش خەمۆکی.


بەرهەمداری ( Generativity ) بەرامبەر بە کزبوون ( Stagnation ) حەوتەم قۆناغە لە هەشت قۆناغەکەی تیۆری گەشەسەندنی دەروونی کۆمەڵایەتی ئێریک ئێریکسۆن. ئەم قۆناغە لە ماوەی تەمەنی ناوەڕاستی گەورەییدا (تەمەنەکانی ٤٠ بۆ ٦٥ ساڵ) ڕوودەدات. لەم قۆناغەدا تاکەکان زیاتر سەرنجیان لەسەر بنیاتنانی پێویستییەکانی ژیانە، بە پلەی یەکەم لە ڕێگەی پیشە و خێزان و بەشداریکردنیان لە کۆمەڵگادا.
لێرەدا ململانێیەک ڕوودەدات:


• بەرهەمداری: ئەگەر تاکەکان هەست بکەن کە بەشدارییەکی بەنرخ لە جیهاندا دەکەن، بۆ نموونە لە ڕێگەی پەروەردەکردنی منداڵەوە یان بەشداریکردن لە گۆڕانکارییە ئەرێنییەکان لە کۆمەڵگادا، ئەوا هەست بە هەستکردن بە بەرهەمداری دەکەن. بەرهەمداری بریتییە لە خەمی ئەوانی دیکە و خواستی کاریگەری و جێدەست دیاری لە نەوەکانی داهاتوو، زۆرجار لە ڕێگەی پەروەردەکردنی منداڵ، ڕاهێنەرایەتی، ڕۆڵی سەرکردایەتی، یان بەرهەمی داهێنەرانە کە بەها و گرنگی بۆ کۆمەڵگا زیاد دەکات.
• کزبوون: ئەگەر تاکەکان هەست بکەن کاریگەری ئەرێنی دروست ناکەن یان بەشدار نین لە ئەرکە بەرهەمدارەکان یان داهێنەرەکاندا، لەوانەیە تووشی کزبوون ببن.کزبوون بریتییە لە هەستکردن بە بێ بەرهەمی و بێ سودی، کە دەبێتە هۆی زۆر خۆ خواردنەوە ( self-absorption ) و نەبوونی گەشەکردن و هەستکردن بە بەتاڵی.


لە ڕووی دەروونییەوە، بەرهەمداری ئاماژەیە بۆ “دانانی جێپەنجە” لەسەر جیهان لە ڕێگەی دروستکردن یان پەروەردەکردنی ئەو شتانەی کە لە تاکێک زیاتر دەژین.
لە تەمەنی ناوەڕاستدا، تاکەکان دەیانەوێت چاکەخوازی بڵاوبکەنەوە و خزمەت بکەن، زۆرجار ڕاهێنەرن لە پێگەی خۆیانداو گۆڕانکاری ئەرێنی دروست دەکەن و سوود بە کەسانی دیکە دەگەیەنن.
ئێمە بە پەروەردەکردنی منداڵەکانمان، بەرهەمدار بوون لە شوێنی کار، بەشداریکردن لە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان و ڕێکخراوەکاندا وەک بەخششێک دەبەخشینەوە بە کۆمەڵگا. لە ڕێگەی بەرهەمدارییەوە هەستێکی بەشێک بوون لە وێنە گەورەکە گەشە پێدەدەین.
کار و دایک و باوکایەتی
کار هەروەها دایک و باوکایەتی لەم قۆناغەدا زۆر گرنگن چونکە دەرفەت بۆ گەورەکان دەڕەخسێنن کە کاریگەری کەسی و کۆمەڵایەتییان زیاتر بکەن.


• کار: لەم قۆناغەدا زۆرجار کەسەکان سەرنجیان لەسەر پیشەکەیانە. کاری مانادار ڕێگایەکە کە پێگەیشتووەکان دەتوانن لە ڕێیەوە هەست بە بەرهەمداری بکەن و هەست بە چالاکی بوونییان لە جیهاندا بەدەست بهێنن. ڕێگەیان پێدەدات هەست بکەن کە بەشێکن لە کۆمەڵگەیەکی گەورەتر و هەوڵەکانییان دەتوانێت سوود بە نەوەکانی داهاتوو بگەیەنێت. بەڵام ئەگەر لە پیشەکەیان ڕازی نەبوون یان هەست بە بێ بەرهەمداری بکەن، لەوانەیە ڕووبەڕووی هەستی کزبوون و چەقبەستوویی ببنەوە.
• دایک و باوکایەتی: پەروەردەکردنی منداڵ لایەنێکی دیکەی بەرچاوی ئەم قۆناغەیە. گەورەکان دەتوانن هەستی بەرهەمداری لە پەروەردەکردن ڕێنماییکرد و گەشەپێدان و بەخشینی بەهاکانیانەوە بە نەوەکانی داهاتوو وەربگرن. لە ڕێگەی دایک و باوکایەتییەوە، گەورەکان دەتوانن هەست بکەن کە کاریگەرییەکی مانادار لە داهاتوودا دەکەن. لە لایەکی دیکەوە، ئەو تاکانەی کە نایانەوێت منداڵییان هەبێت یان ئەوانەی ناتوانن منداڵیان هەبێت، دەتوانن لە ڕێگەی ڕەفتارە پەروەردەییەکانی دیکەی وەک ڕاهێنەرایەتی یان بەشداریکردن لەو چالاکییانەی کە کاریگەری ئەرێنییان لەسەر نەوەی گەنج هەیە، هەستی بەرهمداری بەدەستبهێنن بەڵام هەست و پێگەی دایک و باوکایەتی وەک هیچ پێگەیەکی دیکە بەراورد ناکرێت.


سەرکەوتن و شکست لە قۆناغی حەوتەم


ئەگەر گەورەکان بتوانن لە ڕێگەی ئەم پێگانەوە، ڕەزامەندی و هەستکردن بە چالاکی بدۆزنەوە، ئەوا ئەگەری ئەوە زیاترە کە هەستی بەرهەمداری تیایاندا زیاتر ببێت، ئەمەش دەبێتە هۆی هەستکردن بە کاریگەربوون و ماناداری.
بەسەرکەوتوویی تێپەڕین بەم قۆناغەدا پەرە بە فەزیلەتی چاودێری و گرنگی پێدان (virtue of care) دەدات. ئەو کەسانەی کە ئەم فەزیلەتە پەرەپێدەدەن هەست بە کاریگەری و ماناداری دەکەن لە ژیاندا، بە شێوەیەکی تایبەت لە ڕێگەی خێزان و کارەوە، و هەست بە ڕەزامەندی دەکەن کە توانیویانە جیاوازی دروست بکەن.
بەڵام بە شکستهێنانمان لە دۆزینەوەی ڕێگەیەک بۆ دروستکردنی کاریگەری و جێ بەنجە دیاری، تووشی هەستی کزی و چەقبەستوویی دەبین و هەست بە بێ بەرهەمی دەکەین. لەوانەیە ئەم تاکانە هەست بە پچڕان یان بێ پەیوەندی لەگەڵ خێزانەکەیان و کۆمەڵگادا بە گشتی بکەن. ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی هەستکردن بە نائارامی و بێ بەرهەمی لە قۆناغەکانی دواتردا.


یەگرتوویی ئیگۆ ( Ego integrity ) بەرامبەر بە نائومێدی (despair) قۆناغی هەشتەم و کۆتایی تیۆری قۆناغی گەشەسەندنی دەروونی کۆمەڵایەتی ئێریک ئێریکسۆنە. ئەم قۆناغە لە تەمەنی نزیکەی ٦٥ ساڵیدا دەست پێدەکات و لە کاتی مردندا کۆتایی دێت. هەر لەم ماوەیەدا بیر لە دەستکەوتەکانمان دەکەینەوە و دەتوانین ئەخلاقیبوونمان گەشە پێبدەن ئەگەر خۆمان وەک ژیانێکی سەرکەوتوو ببینین.
لێرەدا ململانێیەک ڕوودەدات:


• یەکپارچەیی ئیگۆ: ئەگەر تاکەکان هەست بکەن ژیانێکی پڕ لە خۆشی و مانایان بەسەر بردووە، ئەوا ئەزموونی یەگرتوویی ئیگۆ دەکەن. ئەمەش بە هەستکردن بە قبوڵکردنی ژیانیان وەک خۆی و توانای دۆزینەوەی حیکمەت و مانا لە ئەزموونەکانیاندا پەرە پێدەدەن.
• نائومێدی: ئەگەر تاکەکان هەست بە پەشیمانی بکەن لە ڕابردوویان، هەست بکەن بڕیاری خراپیان داوە، یان پێیان وایە نەیانتوانیوە ئامانجەکانی ژیانیان بەدەست بهێنن، لەوانەیە تووشی نائومێدی ببن. نائومێدی هەستکردن بە پەشیمانی و خەفەت لە ژیانی خۆی و ترس لە مردنی نزیک لەخۆدەگرێت.

سەرکەوتن و شکست لە قۆناغی هەشتەم


سەرکەوتن لەم قۆناغەدا دەبێتە هۆی فەزیلەتی حیکمەت (virtue of wisdom). حیکمەت وا لە مرۆڤ دەکات ئاوڕێک لە ژیانی ڕابردووی خۆی بداتەوە و مانای لێ دەربهێنێت، هەروەها مردنیش قبوڵ بکات بەبێ ترس. ئەو تاکانەی بیر لە ژیانی خۆیان دەکەنەوە و پەشیمان دەبنەوە لە نەگەیشتن بە ئامانجەکانیان، تووشی بێ هیوایی و نائومێدی دەبن.
ئێریک ئێریکسۆن پێی وابوو ئەگەر ژیانی خۆمان بێ بەرهەم ببینین، هەست بە تاوانباری بکەین بەرامبەر ڕابردوومان، یان هەست بکەین کە ئامانجەکانی ژیانمان بەدی نەهێناوە، ئەوا لە ژیان ناڕازی دەبین و تووشی نائومێدی دەبین، زۆرجار دەبێتە هۆی خەمۆکی و بێهیوایی. ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی هەستکردن بە ترس و ترس لە مردن.
حاڵەتێکی بەردەوامی یەکپارچەیی ئیگۆ تایبەتمەندی تەواوەتی کەسانی ژیر و بەرهەمدار نییە، بەڵکو هەم یەکپارچەیی ئیگۆ و هەم نائومێدی ئەزموون دەکەن. بەم شێوەیە ژیانی قۆناغەکانی کۆتایی تەمەن بە یەکپارچەیی و نائومێدی وەک حاڵەتی گۆڕاو تایبەتمەندە کە دەبێت هاوسەنگ بن.
ڕەخنەکان لە تیۆری ئێریکسۆن
بە درێژکردنەوەی چەمکی گەشەکردنی کەسایەتی لە تەواوی تەمەنی ژیاندا، ئێریکسۆن دیدێکی واقیعیتر بۆ گەشەکردنی کەسایەتی خستووەتە ڕوو. دەروونناسی بە پشتبەستن بە بیرۆکەکانی ئێریکسۆن، شێوازی ڕوانینی قۆناغەکانی ژیانی چەمکسازی کردووەتەوە (واتە لەڕێی چەمکەکانی ئێریکسۆنەوە، دووبارە چەمکسازییان بۆ چەمکەکان کردوەتەوە، هەروەها بە شێوازی تریش سودیان لێ بینیوە و کاریان لەسەر ئەو بابەتە کردووە: ئامادەکار). تیۆری ئێریکسۆن جێ بەنجەیەیەکی باشی لە دونیابینی تاکدا هەیە. زۆر کەس بۆیان دەردەکەوێت کە دەتوانن لە ڕێگەی ئەزموونەکانی خۆیانەوە پەیوەندی بە تیۆرییەکانی ئەوەوە هەبێت سەبارەت بە قۆناغە جیاوازەکانی سووڕی ژیان.
بەڵام تیۆریاکە تا ڕادەیەک ناڕوونە سەبارەت بەو هۆکارانەی کە وادەکات چۆن مرۆڤێک گەشە بکات بە شێوەیەکی باش؟ مرۆڤەکان دەبێت چ جۆرە ئەزموونێکیان هەبێت بۆ ئەوەی بە سەرکەوتوویی لە ناکۆکییە دەروونی کۆمەڵایەتییە جۆراوجۆرەکان چارەسەر بکەن و لە قۆناغێکەوە بۆ قۆناغێکی تر بڕۆن؟ تیۆرییەکە میکانیزمێکی گشتگیری نییە بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکان.
لەڕاستیدا ئێریکسۆن دان بەوەدا دەنێت کە تیۆرییەکەی زیاتر تێڕوانینێکی گشتی وەسفکەرانەیە بۆ گەشەسەندنی کۆمەڵایەتی و سۆزداری مرۆڤ، بەڵام بە شێوەیەکی گونجاو ڕوونی ناکاتەوە کە چۆن یان بۆچی ئەم گەشەکردنانە ڕوودەدات. بۆ نموونە ئێریکسۆن بە ڕوونی ڕوونی ناکاتەوە کە دەرئەنجامی قۆناغێکی دەروونی کۆمەڵایەتی چۆن کاریگەری لەسەر کەسایەتی لە قۆناغێکی دواتردا دەبێت.
بەڵام ئێریکسۆن جەختی لەسەر ئەوەش کردەوە کە تیۆریاکەی ئامرازێکە بۆ بیرکردنەوە نەک شیکارییەکی ورد بۆ حاڵەتەکان. مەبەست لەو کاتەدا ئەوەیە کە چوارچێوەیەک (framework) دابین بکات کە لەو چوارچێوەیەدا ڕوونکردنوەی گەشەکان لەبەرچاو بگیرێت نەک تیۆرێکی تاقیکراوەیی.
سەرچاوەکان
• Erikson, E. H. (1950). Childhood and society. New York: Norton.
• Erickson, E. H. (1958). Young man Luther: A study in psychoanalysis and history. New York: Norton.
• Erikson, E. H. (1963). Youth: Change and challenge. New York: Basic books.
• Erikson, E. H. (1964). Insight and responsibility. New York: Norton.
• Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. New York: Norton.
• Erikson E. H . (1982). The life cycle completed. New York: W.W. Norton & Company.
• Erikson, E. H. (1959). Psychological issues. New York, NY: International University
Press
• Freud, S. (1923). The ego and the id. SE, 19: 1-66.
• Gross, R. D., & Humphreys, P. (1992). Psychology: The science of mind and behavior. London: Hodder & Stoughton.
• McAdams, D. P. (2001). The psychology of life stories. Review of General Psychology, 5(2), 100.
• McCrae, R. R., & Costa Jr, P. T. (1997). Personality trait structure as a human universal. American Psychologist, 52(5), 509.

Categories
phsychology

Defense Mechanisms-میکانیزمە بەرگریییەکان

Defense Mechanisms-میکانیزمە بەرگریییەکان

سیگمۆند فرۆید لە ماوەی ساڵانی ١٨٩٤ بۆ ١٨٩٦  باسی بە کۆمەڵێک میکانزیمی بەرگری (defense mechanism) لە ئیگۆ کردووە کە بە درێژایی بەرهەمە نووسراوەکانی ئاماژەی پێکردووە. ئانا فرۆید، کچەکەی پەرەی بەم بیرۆکانە داوە و وردەکاری زیاتری خستووەتەڕوو، دە بیرۆکەی خۆی بۆ زیاد کردووە. هەروەها زۆرێک لە دەروونشیکاران چەندین جۆری دیکەی بەرگریکردن لە ئیگۆیان باسکردووە.

میکانیزمەکانی بەرگری (defense mechanisms) بریتین لە ستراتیژییە دەروونییەکان کە بە شێوەیەکی نائاگا بەکاردەهێنرێن بۆ پاراستنی مرۆڤ لە دڵەڕاوکێ کە لە بیرکردنەوە یان هەستە قبوڵنەکراوەکانەوە سەرهەڵدەدات.

میکانیزمی بەرگری چین و چۆن یارمەتیمان دەدەن بۆ ڕووبەڕووبوونەوە؟

ئێمە میکانیزمی بەرگری بەکاردەهێنین بۆ پاراستنی خۆمان لە هەستکردن بە دڵەڕاوکێ یان تاوانباری، کە بەهۆی هەستکردن بە هەڕەشەوە سەرهەڵدەدات، یان لەبەر ئەوەی id یان  superegoمان زۆر داخوازی زۆری لەسەرە.

میکانیزمەکانی بەرگری لە ئاستێکی نائاگادا کاردەکەن و یارمەتیدەرن بۆ دوورخستنەوەی هەستە ناخۆشەکان (بۆ نمونە، دڵەڕاوکێ) یان وا لە شتە باشەکان دەکەن هەست بە باشتر بوون بکەن بۆ تاک.

میکانیزمەکانی بەرگرییەکانی ئیگۆ سروشتی و ئاسایین. کاتێک لە ڕێژە دەردەچن (واتە زیاد لە پێویست بەکاردەهێنرێن)، گەشە دەکەن وەک حاڵەتی دڵەڕاوکێ، فۆبیا، وەسوەسە، یان هیستریا.

لێرەدا چەند میکانیزمێکی بەرگری باو دەخەینەڕوو. لەڕاستیدا ژمارەیەکی زۆر میکانیزمی بەرگری هەیە بەڵام لێرەدا ئاماژە بە  سەرەکییەکان دەکەین.

ئینکاری، نکۆڵیکردن

(Denial)

ئینکاری میکانیزمێکی بەرگرییە کە لەلایەن ئانا فرۆیدەوە ئاماژەی پێکراوە کە بریتییە لە ڕەتکردنەوەی قبوڵکردنی ڕاستییەتی (واقیع)، بەم شێوەیە ڕێگری لە ڕووداوە دەرەکییەکان دەکات لە هۆشیاری تاکدا. ئەگەر دۆخێک زۆر گران بێت بۆ مامەڵەکردن، لەوانەیە کەسەکە وەڵامدانەوەی بە ڕەتکردنەوەی یان پشتگوێخستنی ئەو دۆخە بێت کە بوونی هەیە. زۆر کەس لە ژیانی ڕۆژانەیاندا ئینکاری بەکاردەهێنن بۆ ئەوەی مامەڵە لەگەڵ هەستە ئازاربەخشەکان یان بوارەکانی ژیانیان نەکەن کە نایانەوێت دانیان پێدا بنێن

هەموو سەرکەوتن و گەشتن بە ئامانجێک

پێویستی بە ماندووبوون و هەوڵدانە

بۆ ئەوەی هەوڵ و ماندووبونەکانت بە فیڕۆ نەچێت

گرنگە کار لەسەر

مێشک و یادگەت بکەیت و تەرکیزت بەهێز بکەی

چوونکە هەمووان دەزانین 

ناوەندی بڕیاردان و هۆکاری سەرکەوتنمان مێشک و یادگەمانە

لەبەرئەوە بەشداری

پڕۆگرامی چالاککردنەوەی مێشک و یادگە – نهێنی ڕاستەقینە بۆ گەیشتن بەو پەڕی سەرکەوتن لە ژیاند بکە

توانای مێشک و یادگەت لە ١٠ بۆ ١٥ هێندە و زیاتر بەهێزبکە

لە پاش ئەم پرۆگرامە 

گەشتن بە خەون و هیواکانت زۆر ئاسانترە

بۆ وێنە:

  • ڕەنگە پیاوێک ڕەتی بکاتەوە نیشانە ئاشکراکانی ناپاکی ژنەکەی بناسێتەوە بۆ ئەوەی کێشە ڕوونەدات.
  • ·         ڕەنگە خوێندکارێک ڕەتی بکاتەوە کە ئامادەیی تەواوی تێدا نییە بۆ ئەنجامدانی تاقیکردنەوەیەک.
  • ڕەنگە کەسێک نیشانەکانی نەخۆشییەکی سەخت پشتگوێ بخات، وەکو ڕەتکردنەوەی کۆکەی بەردەوام وەک تەنها خورانێکی بچووک نەک وەک نیشانەیەکی ئەگەری کێشەیەکی تەندروستی بەرچاوتر.
  • کەسیک کە لەگەڵ بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکاندا گیرۆدە بووە، ڕەنگە ڕەتی بکاتەوە کە ئالوودەبوونێکی هەبووبێت، تەنانەت لە بەرامبەر بەڵگەی ڕوونیشدا، وەک پەیوەندییەکانی لەگەڵ خەڵک، گرفتی تەندروستی، یان پرسە یاساییەکان کە ڕاستەوخۆ لە ئەنجامی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکانەوە سەرچاوە دەگرن.
  • ·         ڕەنگە کەسێک ئینکاری لە  ناتەواوی یان هەڵەکانی خۆی بکات، لەبری ئەوەی بەرپرسیارێتی کارەکانی لە ئەستۆ بگرێت، لۆمەی کەسانی دیکە بکات یان هۆکارە دەرەکییەکان.

سەرکوتکردن، جەپاندن (Repression)

سەرکوتکردن میکانیزمێکی دیکەی بەرگرییە کە بریتییە لە ڕێگریکردن لە هەستکردنەوە، یادهێنانەوە، بیرکردنەوەی ئەو یادەوەری و بیرۆکانەی کە بەلامەوە ناخۆشن. سەرکوتکردن کە ئانا فرۆید بە “لەبیرچوونەوە پاڵنەردار – motivated forgetting “یش ناوی بردووە، بەم جۆرە: نەتوانینی وەبیرهێنانەوەی دۆخێک، کەسێک، یان ڕووداوێکی هەڕەشەئامێز. ئەو بیرکردنەوانەی کە زۆرجار سەرکوت دەکرێن ئەوانەن کە لە ئەنجامدا هەستی  تاوانباری لەلایەن superego ەوە دروست دەبن. یادەوەرییە سەرکوتکراوەکان لەوانەیە لە ڕێگەی ئامرازی نائاگاییەوە و بە شێوەی گۆڕاو و جیاواز دەربکەون، وەک خەون یان خلیسکانی زمان (خلیسکانی فرۆیدی – Freudian slips: بریتییە لە هەڵەیەکی بێ مەبەست لە قسەکردن یان کرداردا کە بیرکردنەوە، ئارەزووی نائاگایی تاک، یان هەست و سۆزی نائاگایی تاکێک لەبری پەیامی مەبەستدار خۆی ئاشکرادەکات یان دەردەکەوێت. بۆ وێنە، پیاوێک خانمێکی نەناسراو بانگدەکات بە ناوی هاوسەرەکەی پێشووی خۆی، ئەمەش وابەستەییەکی سۆزداری بنەڕەتی چارەسەرنەکراو بە هاوبەشی پێشووی ئاشکرادەکات). بۆ وێنە:

  • کەسێک کە لە ژینگەیەکی کۆنەپەرستانەدا پەروەردە کراوە، ڕەنگە ئارەزوو و خەیاڵە سێکسییەکانی سەرکوت بکات، هەست بە شەرمەزاری یان تاوانباری بکات بەرامبەریان و خۆی لە دانپێدانان یان لێکۆڵینەوەیان بەدوور بگرێت.
  • ڕەنگە کەسێک ئەو یادەوەرییانەی خۆی سەرکوت بکات کە تیایدا هەستی بە  شەرمەزاری یان زەلیلی کردووە بۆ ئەوەی خودشکۆفایی (self-esteem) خۆی بپارێزێت لە ئێستادا و دوور بکەوێتەوە لە دووبارە سەرهەڵدانەوەی ئەو هەستانەی پەیوەستە بەو ڕووداوانەوە.
  • ·         گەر کەسێک کە ترسێکی قووڵی لە شکست هەبێت، ڕەنگە ئاوات و تەماحەکانی خۆی باسبکات، بەڵام خۆی لە دانانی ئامانجی گەورە بەدووردەگرێت بۆ ڕێگریکردن لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەگەری بەدەستنەهێنانی ئەو ئامانجە.
  • تاکێک لە پەیوەندییەکی زۆر شەڕانگێز ئامێزیدا ڕەنگە هەستەکانی ترس، توڕەیی، یان دڵتەنگییەکانی سەرکوت بکات بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی دۆخەکە ببێتەوە، کاتێک تەنها هەستە ڕاستەقینەکان دەردەبڕێت کە چیتر لەو ژینگە ئازاربەخشەدا نەماوە (نمونە دواتر بەتەنها دەگری).

وێنەگۆڕی (Projection)

وێنەگۆڕێ میکانیزمێکی بەرگری دەروونییە کە ئانا فرۆید ناوی بردووە و تێیدا تاک بیرکردنەوە و هەست و پاڵنەرە نەخوازراوەکانی خۆی دەخاتەسەر کەسێکی دیکە. مەیلی بینینی ئارەزووە قبوڵنەکراوەکانی خۆی لە کەسانی دیکەدا دەبینیتەوە. بۆ وێنە:

  • تۆ کەسیکت خۆش ناوێت و دەڵێیت: ئەو منی خۆش ناوێت
  • کەسێک کە خۆی لەخۆیدا ناپاکە، لەوانەیە کەسانی دیکە تۆمەتبار بکات بە درۆکردن یان بێ متمانەیی، ڕەفتاری خۆی لەسەر کەسانی دەوروبەریدا دەبینێتەوە.
  • کەسێک کە لە شکستهێنان دەترسێت، ڕەنگە ئەم ترسە لەسەر کەسانی دیکە وێنەبکات بە ڕەخنەگرتن لە هەوڵەکان یان دەستکەوتەکانیان، وەک ڕێگەیەک بۆ ئەوەی دان بە ترسەکەی خۆیدا نەنێت.
  • کەسێک کە مەیلی شەڕانگێزی لەناو خۆیدا سەرکوت کردووە، لەوانەیە ئەوانی دیکە وەک دوژمنکارانە یان شەڕانگێزانە ببینێت، گێژاوی ناوەوەی خۆی لەسەر ئەو کەسانە وێنە بکات کە لەگەڵیاندا بەرکەوتنی هەیە (لای خۆمان دەڵێین شەڕانییە و لە شەڕ دەگەڕێت – وەرگێڕ).
  • کەسێک کە ڕووخساری خۆی بەدڵ نییە، ڕەنگە نابەدڵییەکەی خۆی بە ڕەخنەگرتن لە ڕوخساری کەسانی دیکە یان لێدوانی نەرێنی سەبارەت بە دەرکەوتنی جەستەیی ئەوانی دیکە نیشانبدات.
  • کەسێک کە زۆر ڕەخنەلەخۆگرە، ڕەنگە بڕیاردانی خۆی لەسەر کەسانی دیکە وێنە بکات، زۆرجار بڕیاردانی توند سەبارەت بە ڕەفتار یان هەڵبژاردنی کەسانی دیکە دەدات.
  • کەسێک کە فێڵی لە هاوبەشی کارەکەی کردووە، ئەم هەستی تاوانباری و ناپاکییە وێنە دەکات لەسەر هاوبەشەکەی بەوەی لەخۆیەوە گومان لەو دەکات و هەست دەکات فێڵی لێدەکات و ناپاکی لەگەڵدا دەکات.

جێگۆڕین (Displacement)

جیگۆرین بریتییە لە ئاڕاستەکردنەوەی هەڵچوونێک یان هاندەرێک (بەزۆری شەڕانگێزی) بۆ سەر ئامانجێکی جێگرەوەی بێدەسەڵات. ئامانجەکە دەتوانێت کەسێک یان شتێک بێت کە بتوانێت وەک جێگرەوەیەک بێت. جیگۆڕین کاتێک ڕوودەدات کە Id بیەوێت شتێک بکات کە Superego ڕێگەی پێنادات. بەم شێوەیە ego هەندێک ڕێگەی دیکە بۆ ئازادکردنی وزە ناوەکییەکەی Id دەدۆزێتەوە. بە زمانیکی ڕوونتر، واتە توڕەبوون لە شوێنێک و ڕشتنی لە شوێنێکی تر و بەرامبەر کەسێکی تر.  بۆ وێنە:

  • کەسێک کە لەلایەن بەڕێوبەرەکەیەوە بێزارە، لەوانەیە بچێتە ماڵەوە و لە منداڵەکەی بدات، کەلوپەل بشکێنێت، هتد…..
  • کەسێک  سەبارەت بە بابەتێک دڵتەنگە، لەوانەیە لە کاتی لێخوڕینی ئۆتۆمبێل  بە هۆڕن لێدان و هاوارکردن بەسەر شۆفێرانی تردا، زۆر شەڕانگێزتر بێت.
  • لەبری ئەوەی کەسێک ڕووبەڕووی ناکۆکییەکە بێتەوە کە لەگەڵ هاوڕێکەیدا هەیەتی، ڕەنگە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بێزاری خۆی دەرببڕێت، وەک  پێدانی ئاماژەی نازارەکی یان لێدوانی گاڵتەجاڕانە.
  • کەسێک کێشەی لەگەڵ  شێوەی جەستەیدا هەیە، لەوانەیە ئەو ناڕەحەتییە سۆزدارییەی بگۆڕێت بۆ پەیوەندییەکەی لەگەڵ خۆراکدا، ئەمەش دەبێتە هۆی تێکچوونی وەک خواردنی زۆر یان یان زۆر خەوتن.

گەڕانەوە، پاشەکشە (Regression)

گەڕانەوە میکانیزمێکی بەرگرییە کە لەلایەن ئانا فرۆیدەوە ناوبراوە کە تێیدا ego دەگەڕێتەوە بۆ دۆخێکی پێشوو، بەزۆری ڕەفتارێکی منداڵانەتر، ناپێگەیشتووتر یان دۆخێکی سۆزداری وەک ڕێگەیەک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی فشار، دڵەڕاوکێ، یان ناڕەحەتی. لەو قۆناغەی پێشوودا کەسەکە هەستی زیاتر بە سەلامەتی و ئاسودەیی دەکرد یاخود لەو قۆناغەدا زیاتر هەستی بە تێربوون دەکرد. پاشەکشە دەتوانێت ڕزگاربوونێکی کاتی لە فشارەکان دەستەبەر بکات بەڵام زۆرجار ڕێگری دەکات لە تاکەکان کە بە شێوەیەکی کاریگەر مامەڵە لەگەڵ ئاستەنگەکانی ئێستایان بکەن. بۆ وێنە:

  • منداڵێک کە بەم دواییە گۆڕانکارییەکی بەرچاوی لە ژیانیدا بەسەر هاتووە، وەک لەدایکبوونی خوشک و برایەکی یان جیابوونەوەی دایک و باوکی، لەوانەیە دەست بکات بە تەڕکردنی جێگاکەی تەنانەت دوای ئەوەی فێری ئادەستیش کراوە.
  • ئەو منداڵەی هەست بە زەبر و زەنگ دەکات بەهۆی گۆڕانکاری لە ڕۆتینەکەیدا، وەک گواستنەوە بۆ ماڵێکی نوێ، لەوانەیە پەنا بۆ توڕەیی و تەقینەوەی سۆزداری ببات.
  • ڕەنگە کەسێکی گەورەساڵ بگەڕێتەوە  بۆ ڕەفتارێکی منداڵانەتر، وەک قیژەکردن یان فڕێدانی شت کاتێک بێزارە و ناتوانێت هەستەکانی بە شێوەیەکی تەندروست دەرببڕێت.
  • کەسێکی پێگەیشتوو کە بە قۆناغێکی ناخۆشدا تێدەپەڕێت، لەوانەیە دەست بکات بە سەیرکردنەوەی شتێکی ئاسوودەیی منداڵی  وەک بوکەڵەیەکی پاشان یاری پێبکات بۆ ئەوەی خۆی ئارام بکاتەوە.
  • کەسێکی پێگەیشتوو کە ئاستێکی بەرزی فشاری دەروونیی هەیە، لەوانەیە پاشەکشە بکات لە بەشداریکردن لەو خولیا و چالاکییانەی کە لە ساڵانی پێشوودا چێژی لێ وەرگرتووە وەک ڕێگەیەک بۆ ڕزگاربوون لە فشارەکانی ئێستا.
  • کورێک شکست دەهێنێت لە ڕازیکردنی خۆشەویستەکەی بۆ ئەوەی لای بمێنێتەوە، دەست دەکاتەوە بە جگەرە کێشان.

هەڵکشانی (Sublimation)

میکانیزمێکی بەرگرییە کە تاکێک پاڵنەرەکان، ئارەزووەکان، یان هەستەکانی کە لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە قبوڵنەکراون یان زیانبەخشن، ئاڕاستە دەکاتەوە بۆ چالاکییە کۆمەڵایەتییە قبوڵکراوەکان و بەرهەمدارترەکان. لەبری ئەوەی ڕاستەوخۆ پاڵنەرەکانیان بە شێوەیەکی نەگونجاو یان زیانبەخش دەرببڕن، ئەم وزانە دەگوازنەوە بۆ بابەتی داهێنەرانە یان بنیاتنەر. هەڵکشانی ڕێگە بە تاکەکان دەدات ململانێکانی ناوەوەی خۆیان بگۆڕن بۆ دەرئەنجامە بەرهەمدار و سوودبەخشەکان. بە یەکێک لە میکانیزمە بەرگرییە تەندروستەکان دادەنرێت چونکە گەشەکردنی کەسی و داهێنان و بەشداری ئەرێنی لە کۆمەڵگادا دەکات لە هەمان کاتدا ڕێگری دەکات لە دەربڕینی ڕاستەوخۆی پاڵنەرە زیانبەخشەکان یان لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە قبوڵنەکراون. بۆ وێنە:

  • کەسێک لە ساتێکدا کە گێژاوێک لە  هەست و سۆزی  تیکەڵ و شپرزەی هەیە، ڕەنگە هەستەکانی خۆی بخاتە ناو دروستکردنی بابەتێکی هونەری، وەک نیگارکێشان، نووسین، یان مۆسیقا، وەک ڕێگەیەک بۆ پرۆسێسکردن و دەربڕینی هەستەکانی.
  • کەسێک کە مەیلی شەڕانگێزی هەیە لەوانەیە ئەو وزەیەی خۆی بگوازێتەوە بۆ وەرزش یان وەرزشی جەستەیی، ئەمەش ڕێگەی پێدەدات هەستە کۆکراوەکان بە شێوەیەکی تەندروست ئازاد بکات.
  • کەسێک کە مامەڵە لەگەڵ ئازارێکی ناوەکی خۆیدا دەکات، ڕەنگە نوکتە وەک ڕێگەیەک بۆ ڕووبەڕووبوونەوە و پەیوەندیکردن لەگەڵ کەسانی دیکە بەکاربهێنێت، بە شێوەیەکی کاریگەر ململانێ سۆزدارییەکانی خۆی بەرز بکاتەوە بۆ دەربڕینی کۆمیدی.
  • کەسێک کە هەست بە توڕەیی و بێزاری دەکات لە نادادپەروەرییە کۆمەڵایەتییەکان، لەوانەیە ئەم هەستانە بخاتە ناو چالاکی ڕێکخراوی و داکۆکیکردن لە گۆڕانکاری یاخود شۆڕشکردن.
  • خوێندکارێکی پۆلی ١٢ لە ڕابردوودا زۆر پێی وتراوە کە تۆ مێشکت باش نییە و فێری هیچ نابیت، ئەم قسانە کۆمەڵێک هەستی تووڕەیی لەناویدا پەنگ دەکات، پاشان وەک جۆرێک لە شکاندنی قسەی ئەوانی تر دەستدەکات بە هەوڵدانێکی زۆر و لە کۆتاییدا نمرەی بەرز بەدەستدەهێنێت.

ئەقڵانیکردن (Rationalization)

ئەقڵانیکردن میکانیزمێکی بەرگرییە کە تاکەکان ڕوونکردنەوەیەکی لۆژیکی و بەڕواڵەت مەعقول بۆ بیرکردنەوە، هەست و کردارەکانیان دەدەن، تەنانەت ئەگەر ئەو ڕوونکردنەوانە بە وردی ڕەنگدانەوەی هۆکارەکانیان نەبن. ڕێگایەکە بۆ پاساوهێنانەوە بۆ ڕەفتارەکان بە بە شێوەیەکی قبوڵکراوتر، ئەمەش بۆ ئەوەیە ڕووبەڕووی ڕاستییە ناڕەحەتەکان نەبینەوە یان بەرپرسیارێتی کارەکان هەڵنەگرین. ئەقڵانیکردن ڕێگە بە تاکەکان دەدات کە خودشکۆفایی خۆیان بپارێزن و ئیگۆی خۆیان بپارێزن بە هاتنە پێشەوەی هۆکارگەلێک کە دەنگێکی لۆژیکی و ڕەوایە کە لە ڕاستییدا وانییە. بە جۆرێکی تر بڵێین، دەکرێت ئێمە باوەڕ بە درۆکانی خۆمان بکەین یان باوەڕ بەو بیانوانە بهێنین کە خۆمان دروستی دەکەین. بۆ وێنە:

  • کاردواخستن: “لەژێر فشاردا باشتر کاردەکەم، بۆیە تا کۆتا خولەک چاوەڕێم بۆ دەستپێکردنی پڕۆژەکە”.
  • شکاندنی ڕێجیم: “تەنها یەک ڕۆژی پلانەکە دەشکێنم. سبەی دەگەڕێمەوە سەر ڕێڕەوی خۆی”.
  • درۆکردن: “دەبوو درۆ بکەم بۆ ئەوەی هەستەکانیان بپارێزم. ڕاستییەکان زیاتر ئازاریان دەدا”
  • توڕەبوون: “قسەی ناخۆشیان کرد، هێچ ڕیگەچارەیەکی ترم نەبوو جگە لەوەی هێرش بکەمە سەریان”.
  • پشتگوێخستنی ڕەخنەکان: “ئەو ڕەخنە نەرێنیانە (لەڕاستیدا ڕەخنەی ئاسایین)، لەلایەن کەسانێکەوە هاتوون کە لە شێوازە ناوازەکەی من تێناگەن.”
  • زیادەڕۆیی لە خواردن: “ڕۆژێکی سەختم بەسەر برد، بۆیە شایەنی ئەوەم کە بەدڵی خۆم  نان بخۆم”.
  • پشتگوێخستنی ئامۆژگارییە تەندروستییەکان: “دەزانم جگەرەکێشان خراپە، بەڵام باپیرم بە درێژایی ژیانی جگەرەی کێشاوە و تا تەمەنی ٩٠ ساڵ ژیاوە”.
  • بیانووهێنانەوەی نائەقڵانی: “لەوەتی هەم  شەوان تا درەنگ ناخەوم ، هیچیشم لێ نەهاتوەە”.

شکڵاندنی بەپەرچانە (reaction formation)

شکڵاندنی بەپەرچانە  میکانیزمێکی بەرگرییە کە تاک بە شێوەیەک ڕەفتار دەکات کە پێچەوانەی هەست یان ئارەزووە ڕاستەقینەکانی خۆیەتی. زۆرجار ئەم ڕەفتارە بۆ شاردنەوە یان نکۆڵیکردن لە بیرکردنەوە، هەست و هەڵچوونە قبوڵنەکراوەکان بە گرتنەبەری هەڵوێستێکی دژبەیەک بەکاردەهێنرێت. شکڵاندنی بەپەرچانە وەک ڕێگەیەک بۆ چارەسەرکردن و هەڵکردن لەگەڵ  گرفت و  ململانێکان کەڵکی هەبێت بەڵام گەر بەردەوام بێت کەسەکە دژیەکییەکی قوڵی لەخۆیدا بۆ دروست دەبێت و شوناسی ڕاستەقینەی خۆی لەدەستدەدات. بۆ وێنە:

  • زۆر حەزی بە مامەڵەی هاوڕێیەتی نییە بەڵام کە دەگاتە لای هاوڕێکانی زۆر هاوڕێیانە مامەڵە دەکات.
  • زۆر حەزی بە میوانداری نییە بەڵام کە میوانی دێت وا خۆی نیشاندەدات کە زۆر خۆشحاڵە بە هاتنیان بۆ ماڵەکەی.
  • لاوێک ئارەزووە سێکسییەکانی زۆر بەهێزە و گرفتی لەگەڵیاندا هەیە لە کاتێکدا وا خۆی نێشاندەدات کە گاڵتەی بەو بابەتانە دێت و خۆی زۆر  پاکیزە نیشاندەدات، ئەمەش بەجۆرێک دەبێتە هۆی سەرکوتکردنی هەست و ئارەزووەکانی.
  • کەسێک کە ئیرەیی بە سەرکەوتنی هاوڕێیەکی دەبات، ڕەنگە بە جۆش و خرۆشێکی زیاد لە پێویست، ستایش و دەستخۆشی بۆ دەستکەوتەکانی هاوڕێکەی هەبێت لە  کاردانەوەی بۆ شاردنەوەی ئیرەیییەکەی.
  • کەسیك هەمیشە بەدەم خەڵکەوە پێدەکەنێت کە ڕەنگە لەناوەوە چەندین ئازاری هەبێت و شادبێتییەوە.
  • کەسێک لەڕاستیدا حەزی بە هاوکاری نییە، لەوانەیە ئەم هەستەی خۆی سەرکوت بکات بۆ ئەوەی لە ڕادەبەدەر دۆستانە و یارمەتیدەر دەربکەوێت لای خەڵکی بۆ داپۆشینی هەستە ڕاستەقینەکانی.

بە شوناسکردن (identification)

بەشوناسکردن میکانیزمێکی بەرگرییە کە تاکێک تایبەتمەندی، سیفەت، یان ڕەفتارەکانی کەسێکی دیکە وەریدەگرێت زۆرجار کەسێک کە سەرسامیەتی یان بە بەهێزی دەزانێت. ئەمەش ڕێگەیان پێدەدات ڕووبەڕووی ئەو هەستە ناتەواوانە ببنەوە و بەم  سیفەتە ئەرێنییانە لە خۆیاندا پڕیبکەنەوە. بەشوناسکردن دەتوانێت میکانیزمێکی ئەرێنی بێت بۆ گەشەکردنی کەسی و باشترکردنی خود، ڕێگە بە تاکەکان دەدات سیفەت و بەها ئەرێنییەکانی ئەوانی دیکە بخەنە ناو ناسنامەی خۆیانەوە. بەڵام ئەگەر زۆر زیادەڕەوی تێدا بکریت، ئەوا دەتوانێت ببێتە هۆی شوناسی کەسێتی خۆی  و پچڕانی پەیوەندی لەگەڵ خودی ڕاستەقینەی. بۆ وێنە:

  • سەرسامبوون بە کەسایەتییەکی ناودار: ڕەنگە هەرزەکارێک شێوازی جل و بەرگ و قسەکردنی و ڕفتاری کەسایەتییە ناودارە دڵخوازەکەی وەربگرێت و لەخۆیدا بیکاتە ناسنامە بۆ ئەوەی هەست بە پەیوەندی زیاتر بکات لەگەڵ ئەو کەسەدا و هەستی  بەهای خود بەدەستبهێنێت.
  • وەرزشوانێکی گەنج لەوانەیە لە نزیکەوە لە تەکنیکەکان و  شێوازی یاریکردن و خووەکانی کەسایەتییەکی وەرزشی سەرکەوتوو بخوێنێتەوە و لاسایی بکاتەوە.
  • منداڵێک لەوانەیە پیشە یان خولیاکانی دایک و باوکی وەربگرێت، ئاواتەخوازە وەک ئەوان بێت و ڕەزامەندی ئەوان بەدەستبهێنێت.
  • ڕەنگە تاکێک هەڵوێست و زمان و ڕەفتاری وەک  گروپی هاوڕێکانی بگرێتەبەر بۆ ئەوەی هەست بە قبوڵکراوی بکات و لەگەڵیاندا بگونجێت.
  • کەسێک کە مامەڵە لەگەڵ دۆخێکی سەختدا دەکات، لەوانەیە خۆی وەک کارەکتەری مێژوویی یان خەیاڵیدا بناسێنێت کە ڕووبەڕووی ئاڵەنگاری هاوشێوە بووەتەوە، چیرۆکەکەی ئەوە وەک سەرچاوەیەکی هێز بەکاربهێنێت.
  • ڕەنگە کەسێک توخمەکانی کلتورەوە وەربگرێت کە سەرسامیەتی، وەک زمان، جل و بەرگ  یان نەریت، وەک ڕێگەیەک بۆ هەستکردن بە پەیوەندی بەو کلتورەوە.
  • ڕەنگە کەسێک پەیوەندییەک لەگەڵ ئەو سیفەتانەدا پەرەپێبدات کە لە کەسانی دیکەدا بە جێگای دەستخۆشی و ستایشن ، وەک زیرەکی، متمانە بەخۆبوون، یان میهرەبانی و هەوڵبدات خۆی ئەو سیفەتانە پیشان بدات.

سەرچاوەکان

Categories
phsychology

14 cognitive distortionsشێواوی مەعریفی

14 cognitive distortions شێواوی مەعریفی

شێواوی مەعریفی: بریتییە لە هەڵەی سیستماتیکی (systematic errors) یان لایەنگیری (biases) لە شێوازەکانی بیرکردنەوەدا کە دەتوانێت ببێتە هۆی تێگەیشتنێکی نادروست یان ئەقڵانی بۆ واقیع. بە شێوەیەکی باو لەو کەسانەدا دەبینرێن کە حاڵەتی دەروونییان هەیە، وەک دڵەڕاوکێ، خەمۆکی و تێکچوونەکانی تری باری دەروونی، هەروەها لە کەسانی ئاسایشدا هەیە. کە دەکرێت کاریگەری لەسەر خۆشگوزەرانی (well-being) و توانای  بڕیاردان و چۆنایەتی پەیوەندییەکان هەبێت.

ئەم شێواویانە بریتیین لە لێکدانەوەی بارودۆخەکان یان زانیارییەکان بە شێوەیەک کە لەگەڵ واقیعی بابەتییدا (objective reality) نەگونجێت و دەبێتە هۆی دروستبوونی هەست و ڕەفتاری نەرێنی. شێواوی مەعریفی دەتوانێت لە پرۆسەی بیرکردنەوەی ئۆتۆماتیکیدا دەربکەوێت کە زۆرجار لەسەر ئاستی ئاگاییدا لێکەوتی دەبێت.

ناسینەوەی ئەم بیرکردنەوە شێواوانە دەتوانێت یارمەتیت بدات بۆ چاککردنیان.

لێرەدا ئاماژە بە 14 شێواوی مەعریفی دەکەین لەگەڵ نمونە بۆ بەرچاوڕوونی زیاتر.

پڕۆگرامی چالاککردنەوەی مێشک و یادگە – نهێنی ڕاستەقینە بۆ گەیشتن بەو پەڕی سەرکەوتن لە ژیاندا –

١– فلتەرکردن

فلتەرکردن واتە فلتەرکردنی هەموو لایەنە ئەرێنی و باشەکانی بارودۆخێک و تەرکیز خستنە سەر لایەنە نەرێنییەکان. تەنانەت ئەگەر لایەنی ئەرێنی زیاتر بێت لە نەرێنی لە دۆخێکی دیاریکراودا، یان کەسێکدا، ئەوا تەنها سەرنجت لەسەر نەرێنییەکان دەبێت.

نموونە

لە کاتی پێداچوونەوەی کاتەکان و ئەنجامەکانی کارکردنی مانگانەت لە کۆمپانیا، بەڕێوبەرەکەت چەند جارێک دەستخۆشی لە هەوڵ و ماندووبوونەکانت دەکات، بەڵام لە کۆتاییدا یەک پێشنیارت بۆ دەکات بۆ خۆ باشترکردن. لەدوای ئەوەوە، هەست بە خراپی و کەمی دەکەیت بە درێژایی ڕۆژ بەهۆی ئەو پێشنیارەوە!

٢– بیرکردنەوەی جەمسەرگیری یان (هەموو یان هیچ)

بیرکردنەوەی جەمسەرگیری بریتییە لە بیرکردنەوە لە خۆت و جیهان بە شێوەیەکی “هەموو یان هیچ”. کاتێک بیرکردنەوەکانت یان  ڕەش یان سپی دەبێت و بوارێک بۆ  خۆڵەمێشی نییە، ئەم جۆرە شێواوییە مەعریفییە ڕابەرایەتی بیرکردنەوەکانی کردوویت.

نموونە

  • یان دەبێت کەسێکی باش بیت یان کەسێکی خراپ.
  • یان خوێندکارێکی زیرەکی لە خوێندنگە یان بەکەڵکی هیچ نایەیت.
  • یان دەوڵەمەندی و دزیت یان هەژار و دەستپاکی.
  • پلانت داناوە لەمەودوا خواردنی تەندروست بخۆیت، بەڵام جارێک خواردنێکی خێرات خوارد. لەپاش ئەمە، پێت وایە تۆ هەموو پلانەکەت تێک داوە بۆیە دەچیتەوە سەر شێوازی خواردنە کۆنەکە.

٣– گشتاندن

کاتێک لە شتێکدا زیادەڕەوی دەکەیت، ئەنجامێکی نەرێنی وەردەگریت و دەیکەیتە ڕێڕەوێکی بێکۆتایی لە دۆڕان و شکست. لە گشتاندنێکی زۆردا، وشەکانی وەک “هەمیشە”، “هەرگیز”، “هەموو شتێک” و “هیچ” لە شەمەندەفەری بیرکردنەوەتدا زۆر دەبن.

نموونە

  • کاتێک هاوڕێیەکت بە جۆرێک لە جۆرەکان زویرت دەکات، دەڵێیت ” هەرگیز جارێکی دیکە قسەی لەگەڵ ناکەم!”
  • لە کۆبوونەوەیەکدا بۆ سەرخستنی پڕۆژەیەک قسە دەکەیت، بەڵام بیرۆکەکەت ڕەت دەکەنەوە. دواتر دەڵێیت “هەرگیز جارێکی دیکە قسە ناکەم!”
  • کاتێک دەچیت بۆ سەر کار و درەنگ کەوتوویت، لەناکاو توشی ڕووداوێکی هاتوچۆ دەبیت. ڕاستەوخۆ بیردەکەیتەوە”هەرگیز هیچ شتێکی باش بۆ من ڕوونادات!”

چۆن دەبیتە خاوەنکارو سەرکەوتووشبیت لە هەمان کاتدا

٤- کەم نرخاندنی ئەنجامە ئەرێنییەکان

کەمکردنەوەی ئەنجامی ئەرێنی هاوشێوەی فلتەرکردنی دەروونییە. جیاوازی سەرەکی ئەوەیە کە دەتەوێت ئەنجامە باشەکانی خۆت کەم بنرخێنی وەک لەوەی کە هەیە.

نموونە

  • گەر هەموو ماڵەکەت بۆ دایکت خاوێن بکەیتەوە، کاتێک دایکت دەستخۆشیت لێدەکات، هەست دەکەیت دەبوایە شتی زیاتریش بکەیت چونکە شایەنی ئەو دەستخۆشیانە نیت.
  • ئەگەر بەڕێوبەرەکەت پێت بڵێت کە ڕاپۆرتەکەت چەندە نایاب بووە، ئەوا تۆ لە نرخی کەم دەکەیتەوە بۆ شتێک کە هەر کەسێکی تریش دەتوانێت بیکات.
  • ئەگەر لە چاوپێکەوتنێکی کاردا باش دەربکەویت، پێت وایە لەبەر ئەوەیە کە ئەوان درکیان بەوە نەکردووە کە تۆ ئەوەندە باشیش  نیت.

٥- بازدان بۆ ئەنجام

کاتێک باز دەدەیت بۆ ئەنجامەکان، ڕووداوێک یان دۆخێک بە شێوەیەکی نەرێنی لێکدەدەیتەوە بەبێ ئەوەی بەڵگەیەک پشتگیری ئەنجامێکی لەو شێوەیە بکات.

نموونە

هاوسەرەکەت بە شێوەیەکی تووڕە دێتەوە ماڵەوە. لەبری ئەوەی بپرسیت چۆنە، ڕاستەوخۆ لە مێشکی خۆتدا دەڵێیت “دیارە لێم تووڕەیە” بەڵام لە ڕاستیدا ئەمڕۆ لەوانەیە تووڕەبوونەکەی بەهۆی زۆری کارەکانی ئەمڕۆی بووبێت.

٦- بەد بینی

بەد بینی واتە لە هەموو بارودۆخەکاندا باز دەدەیت بۆ خراپترین ئەنجام، هەرچەندە ئەگەری ئەوەش بوونی نەبێت. ئەم شێواندنە مەعریفییە زۆرجار لەگەڵ پرسیارەکانی “چی ئەگەر…..؟”دا دێت.  ڕەنگە چەندین پرسیار لە وەڵامی ڕووداوێکدا بەدوای خۆیدا بهێنێت.

نمونە

  • چی دەبوو ئەگەر بەهۆی ئەوەی تووشی ڕووداو بووە تەلەفۆنی نەکردبێت؟
  • چی ئەگەر نەگەیشتبێت چونکە بەڕاستی نەیدەویست کات لەگەڵم بەسەر ببات؟
  • چی ئەگەر یارمەتی ئەم کەسە بدەم و لە کۆتاییدا خیانەتم لێ بکەن یان وازیان لێ بێنم؟

٧- بە شەخسی وەرگرتن

بە شەخسی وەرگرتن وا دەکات باوەڕت بەوە هەبێت کە تۆ بەرپرسیاریت لە هەموو ئەو ڕووداوانەی کە بە تەواوی یان بەشێکیان لە ژێر کۆنترۆڵی تۆدا دەرچوون. ئەم شێواوییە مەعریفییە زۆرجار دەبێتە هۆی ئەوەی هەست بە گوناهـ یان تاوان بکەیت بەبێ ئەوەی بیر لە هەموو هۆکارەکانی پەیوەست بەو بابەتە بکەیتەوە.

نموونە

  • منداڵەکەت تووشی ڕووداوێک دەبێت، تۆش خۆت تاوانبار دەکەیت کە ڕێگەت پێداوە بچێتە دەرەوە.
  • هەست دەکەیت ئەگەر هاوبەشی ژیانت زووتر لە خەو هەستابایە، لە کاتی خۆیدا ئامادە دەبوویت بۆ کارکردن.
  • لە کاتی دۆڕان لە یارییەکی گروپیدا، هەست دەکەیت ئەنجامەکە بەهۆی هەڵەکانی تۆوە بووە.
  • هاوڕێکەت باسی بیروباوەڕی شەخسی خۆی دەکات سەبارەت بە پەروەردەکردنی منداڵ، تۆش قسەکانی وەک هێرشێک لە دژی شێوازی پەروەردەکردنی خۆت وەردەگریت، واتە وا هەست دەکەیت کە ئەو پێی وایە تۆ هەڵەی لە پەروەردەکردنی منداڵەکەت و دەبێت منداڵ بەو جۆرە پەروەردە بکەیت کە ئەو باسی دەکات، لە کاتێکدا ئەو لە ڕوانگەی خۆیەوە قسەی لەسەر بابەتەکە کردوە بەڵام تۆ بە شەخسی قسەکەت وەرگرت.

٨- وەهمی کۆنتڕۆڵکردن

وەهمی کۆنتڕۆڵکردن بە دوو ڕێگە کاری خۆی دەکات: هەست دەکەیت تۆ بەپرسیاری کۆنتڕۆڵکردنی هەموو شتێکی ژیانی خۆت و ئەوانی دیکە، یان هەست دەکەیت بە  هیچ جۆرێک بەپرسیاری کۆنتڕۆڵی ژیانی خۆت و ئەوانی دیکە نیت.

نموونە

  • ئەمڕۆ بڕیار بوو ڕاپۆرتێک ئامادەبکەیت بەڵام نەتکرد. ڕاستەوخۆ بیر لەوە دەکەیتەوە “بێگومان نەمتوانی تەواوی بکەم! چونکە بەڕێوبەرەکەم زۆر ئیشم پێدەکات و ئەمڕۆ لە ئۆفیسەکەدا هەمووان زۆر دەنگیان بەرز بوو. کێ دەتوانێت کارێکی بەو شێوەیە ئەنجام بدات؟”
  • پێت وایە تۆ سەرچاوەی هەموو دڵخۆشی و غەمباری کەسێکی دیکەی. پێت وایە هەست و ڕفتارەکانی ئەو کەسە بەهۆی ڕفتار و هەستەکانی تۆوەیە.
  • دەکرێت پێت وابێت گەر منداڵێک لەبەرچاوت ئۆتۆمبێل لێی بدات بەلاتەوە گرنگ نەبێت لەبەر ئەوەی دایکی دەبێت چاودرێری بکات!

٩- هەڵەی دادپەروەری

ئەم شێواویە مەعریفییە ئاماژەیە بۆ پێوانەکردنی هەموو ڕەفتار و بارودۆخێک لەسەر پێوەرێکی دادپەروەری. کاتێک هەست دەکەیت کە کەسانی تر هەمان بەهای دادپەروەری بۆ بارودۆخ و ڕووداوەکان دانانێن، ئەمەش ناڕەزاییت بۆ دروست دەکات. بە واتایەکی تر، تۆ باوەڕت وایە کە دەزانیت چی دادپەروەرەییە و چی نا دادپەروەرییە،  کاتێکیش لەگەڵ کەسانی دیکە ناکۆک دەبیت، هەست بە دڵتەنگی دەکەیت.

هەڵەی دادپەروەری دەبێتە هۆی ئەوەی لەگەڵ هەندێک کەس و بارودۆخدا ڕووبەڕووی ناکۆکی ببیتەوە، چونکە بەپێویستی دەزانیت کە هەموو شتێک بەپێی بنەماکانی خۆت “دادپەروەرانە” بێت. بەڵام دادپەروەری بە دەگمەن ڕەهایە و زۆرجار دەکرێت بارودۆخەکان خۆپەرستانە بێت.

نموونە

چاوەڕێی ئەوە دەکەیت هاوبەشی ژیانت بێتە ماڵەوە و مەساج بۆ پێیەکانت بکات. پێت وایە ئەمە دادپەروەرانەیە چونکە هەموو پاشنیوەڕۆت بەسەر بردووە لە دروستکردنی ژەمی ئێوارە! بەڵام ئەو بە ماندووییەوە دەگاتە ماڵەوە و تەنها دەیانەوێت حەمامێک بکات. ئەو پێی وایە  ئەوە دادپەروەرانەیە  کە ساتێک بۆ پشوودان لە ژاوەژاوی ڕۆژەکە تەرخان بکات، بۆ ئەوەی دواتر بتوانێت گرنگییەکی تەواوت پێبدات و پێکەوە چێژ لە ژەمی ئێوارەکە وەربگرن لەبری ئەوەی بە ماندووییەوە نانەکەت لەگەڵ بخوات.

١٠- لۆمەکردن

لۆمەکردن ئاماژەیەکە بۆ ئەوەی کەسانی دیکە بکەیتە بەرپرسیار لە چۆنیەتی هەستەکانت.

“تۆ واتکرد هەست بە خراپی بکەم” ئەمە دەستەواژەیە بەزۆری پێناسەی ئەم شێواویە مەعریفییە دەکات. ڕاستە، کەسانی دیکەش دەبنە هۆی هەستی ئازاربەخش،  بەڵام لە کۆتاییدا  هەر خۆتیت کە کۆنتڕۆڵی هەستەکانت دەکەیت لە زۆربەی بارودۆخەکاندا. شێواوییەکە لەو باوەڕەوە دێت کە ئەوانی تر هێزێکی گەورەیان لەسەر ژیانت هەیە، تەنانەت زیاتر لە خۆت.

نموونە

هاوبەشی ژیانت سەرنجێکی خراپ لەسەر جلە نوێیەکەت دەدات پاشان  هەست بە ناڕەحەتی دەکەیت بە درێژایی ڕۆژەکە. پێیان دەڵێیت: “ئێوە وا دەکەن هەست بە خراپیی خۆم بکەم”.

پێت وایە گەر کەسێک ڕەخنەت لێ بگرێت، ئەمە مانای لاوازی تۆیە.

لە شوێنێک لە کەسێک زۆر تووڕە دەبیت لەبەر ئەوەی پێت پێکەنیوە، واتە هۆکارەی توڕەبوونەکەت پێکەنینەکەی بەرامبەر بووە.

بۆ ئەوەی کاریگەرتربیت لە پەیوەندیەکان  و چارەسەر کردنی کێشەکان و گەشتن بە ئامانجەکانت.وە بتوانیت جیهان لە دیدگایەکی دیکەوە ببینیت . وە بۆ ئەوەی  هۆشیارتر و ئارامتر بیت لە بەرەوڕوبونەوە ئاستەنگەکان ئەوا دەتوانیت بەشداری لە کۆرسی NLP بکەیت

ئەم کۆرسە بۆ کێیە؟

١١- دەبێت

وەک شێواوییەکی مەعریفی، لێدوانەکانی “دەبێت” وەک یاسای ئاسنین و بابەتین کە بۆ خۆت و کەسانی دیکە دایدەنێیت، بەبێ ئەوەی تایبەتمەندییەکانی بارودۆخەکە لەبەرچاو بگریت. پێت وایە  شتەکان دەبێ بە شێوەیەکی تەواو بن بەبێ هیچ لادان و تێکچوونێک.

نموونە

  • پێت وایە مرۆڤەکان دەبێت هەمیشە لە کاتی خۆیاندا ئامادە بن.
  • دەبێت کارەکان هەمیشە بەباشی بەڕێوە بچن.
  • پێت وایە کەسێک کە سەربەخۆ بێت لە ڕووی داراییەوە، دەبێت هەر خودی خۆی بتوانێت بەتەواوی بژێوی ژیانی دابین بکات و هەرگیز داوای یارمەتی نەکات.
  • پێت وایە ئەو خوێندکارەی زۆر کۆشش بکات، دەبێت نمرەی بەرز بەدەست بهێنێت.
  • پێت وایە ئەوەی تەمەنی زۆر بێت دەبێت کەسێکی ئاقڵتر بێت لەوانەی کە تەمەنیان لەو کەمترە.

لەوانەیە بەردەوام بە خۆت بڵێیت “دەبێت باشتر بیت”. کاتێک ئەم شتانە ڕوونادات — ئیتر بە هەر هۆکارێکی جیاواز — هەست بە تاوانباری، گوناهـ  دەکەیت یان نائومێد دەبیت.

لەوانەیە باوەڕت بەوە هەبێت کە بەم جۆرە (دەبێت) انە پاڵنەر و هاندان  بۆ خۆت دروست بکەیت، وەک “پێویستە هەموو ڕۆژێک بچمە هۆڵی وەرزش” بەڵام کاتێک بارودۆخەکان دەگۆڕدرێن، و ناتوانیت ئەوەی پێویستە بیکەیت، توڕە دەبیت و دڵتەنگ دەبیت.

١٢- لایەنگیری  خود سەنتەری

لایەنگیری خود سەنتەری وادەکات چاوەڕێی ئەوە بکەیت کە کەسانی دیکە دەبێت ڕێگاکانیان بگۆڕن بۆ ئەوەی لەگەڵ چاوەڕوانییەکان یان پێداویستییەکانی تۆدا بگونجێت.

نموونە

  • تۆ دەتەوێت هاوسەرەکەت تەنها سەرنجی لەسەر تۆ بێت، سەرەڕای ئەوەی دەزانیت کە ئەو کەسێکی کۆمەڵایەتییە و زۆر حەز دەکات هەندێک کات تەنها لەگەڵ هاوڕێکدانیدا بەسەرببات. بۆیە هەر جارێک کە دەیەوێت لەگەڵ هاوڕێکانی بچێتە دەرەوە، تۆ هەست بە نا ئاسوودەیی دەکەیت و پێت قبوڵکراو نییە، زۆرکاتیش ئەمە دەبێتە کێشە  و چوونە دەرەوەکە هەڵدەوەشێننەوە.
  • لە کاتی چوونە دەرەوە لەگەڵ هاوڕێکانت حەز دەکەیت شتەکان بەو شێوەیە بن کە تۆ حەزت پێییەتی ( ئەو باخەی بۆی دەچن، ئەو خواردنگەیەی نانی لێ دەخۆن، هتد….) ئەمەش زۆر کات ناکۆکی لە نێوانتان دروست دەکات و بە کەسێکی خۆ پەرست لەقەڵەمت دەدەن.

١٣- ناونانی هەڵە

ناونانی هەڵە ئاماژەیە بۆ وەرگرتنی تاکە تایبەتمەندییەک  یان ڕفتارێک پاشان گۆڕینی بۆ ڕەها، ئەمەش کاتێک ڕوودەدات کە ڕووداوێک ڕووبدات پاشان بەشێکی ئەو ڕووداوە بکەیتە ناوێک بۆ کەسێک یان شتێکی ناو ڕووداوەکە بە ڕەهایی.

ئەو ناونانانە کە دیاری دەکرێن بەزۆری شێوەیەکی نەرێنی و توندڕەون.

نموونە

  • کەسێک لە ڕووی داراییەوە سەرکەوتوو نەبووە لە ژیانیدا، هەربۆیە پێت وایە سەرنەکەوتوویی ئەو کەسە لە بواری داراییدا یەکسانە بە نەزانی ئەو کەسە لە هەموو بوارەکانی دیکەی ژیانیدا.
  • دەبینیت  کەسێک لە کەسێکی دیکە دەدات، بەبێ ئەوەی بزانیت بۆچی وا دەکات، ڕاستەوخۆ ناوی “کەسێکی بێ ویژدان”ی دەدەیتە پاڵ.
  • کەسێک دەبینیت کە بەپێی کۆمەڵگاکەی تۆ، جلوبەرگێکی نەشیاوی لەبەرکردووە، لەوانەیە ڕاستەوخۆ ناونانی “بێ ئەخلاقی” بدەیتە پاڵ لە جێگەی ئەوەی بڵێیت ” کردەیەکی ئەخلاقی نەکردووە” ( بەپێی بیروباوەڕە ئەخلاقییەکان لەلای تۆ).

١٤- هەمیشە ڕاست بوون

ئەم ئارەزووە کاتێک دەگۆڕێت بۆ شێواوی مەعریفی کە لەسەر هەموو شتێک جێبەجێی دەکەیت، تەنانەت بە بوونی بەڵگە و بیروڕای کەسانی دیکەش.

لەم شێواوییە مەعریفییەدا، بۆچوونەکانی خۆت وەک ڕاستییەکانی ژیان دەبینیت. هەر لەبەر ئەمەشە کە تۆ زۆر هەوڵ دەدەیت بۆ ئەوەی بیسەلمێنیت کە ڕاست دەکەیت.

نموونە

  • لە میانی گفتوگۆیەکی خێزانییدا سەبارەت بە پلانی پشووی هاوین، احمد پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە ئەو شوێنەی ئەو هەڵی بژاردووە تاکە شوێنی گونجاوە کە شایەنی سەردانکردنە و هەموو پێشنیارەکانی دیکە ڕەتدەکاتەوە. بانگەشەی ئەوە دەکات کە  هی ئەوان وەک هی ئەم نییە.
  • لەکاتی گفتوگۆکردن لەسەر پرسێکی فەلسەفی لەگەڵ هاوڕێکانیدا، کاروان بە توندی بەرگری لە بۆچوونەکانی دەکات، ڕەتیدەکاتەوە قسەکانی هیچ ئارگیومێنتێکی دژ بەیەک لەخۆبگرێت، قەناعەتی بەوە هەیە کە بۆچوونەکانی تاکە بۆچوون ڕەوان.

بۆ بینینی بابەتی زیاتر پەنجە داگرە لەسەر وێنەکان.