Categories
memory

Neuron Anatomyتوێکاری دەماری

Neuron Anatomyتوێکاری دەماری

دەمارەکان چین؟

دەمارەکان (Neurons)  بریتین لە یەکەکانی پڕۆسێسکردنی زانیاری مێشک کە بەرپرسن لە ناردن و وەرگرتن و گواستنەوەی سیگناڵە ئەلکترۆکیمیاییەکان (electrochemical signals) بۆ تەواوی جەستە.

دەمارەکان کە بە خانە دەمارییەکان (nerve cells) ناسراون، لە بنەڕەتدا ئەو خانانەن کە مێشک و کۆئەندامی دەمار پێکدەهێنن. دەمارەکان لە پەیوەندیدان لەگەڵ یەکتر. لەو شوێنەی دەمارێک لەگەڵ دەمارێکی دیکە نزیک دەبێتەوە، گەیەنکەیەک (synapse ) لە نێوانیاندا دروست دەبێت.

بەشەکانی دەمار چین؟

  • لاشەی دەمارە خانەکە کە پێی دەوترێت (soma)
  • تەوەرە (axon ) کە لە لاشەی دەمارە خانەکەوە جودا دەبێتەوە، ئەو ڕاگەیاندنەی لە لاشەکەوە وەریگرتووە  بۆ دەمارە خانەیەکی دیکە دەنێرێت.
  • لق و پۆپەکان (dendrites) کە شێوەیان وەک لق و پۆپی دارە، ڕاگەیاندن لە دەمارە خانەی دیکە وەردەگرن و دەیگوازنەوە بۆ ناو لەشی خانە
  • بەرگی مایلین (myelin sheath)  چینێکی پارێزەرە کە دەوری تەوەرەی داوە  و ڕێگە بە گواستنەوەی بزواندنە دەمار دەدات بە خێراییەکی زیاتر بە درێژایی تەوەرە، هەروەها وەک پارێزەرێکیش وایە بۆ تەوەرە.
  • گەیەنکە یان بۆشایی (synapse) لە نێوان دوو دەمارە خانەدان یان لە نێوان دەمارە خانە و لق و پۆپێکی دەمارە خانەیەکی تردان

چۆن ڕاگەیاندن لە نێوان دەمارە خانەکان دەگوازرێتەوە؟

دەمارەکان لە تەنیشت یەکترن بەڵام بەیەکەوە نەبەستراون. بۆشایییەکی بچوک لە نێوان دەمارەکاندا هەیە کە پێی دەوترێت گەیەنکە قڵیش (synapse).

ئەرکی دەمارەکە بریتییە لە گواستنەوەی بزواندن (impulses) ەکانی دەمارێک بە درێژایی ئەو دەمارە، پاشان گواستنەوەی لە ئەم دەمارەوە بۆ دەمارێکی تر لە ڕێگەی گەیەنکە دەمارییەکەوە. گواستنەوەی گەیەنکەیی (Synaptic transmission) بریتییە لەو پرۆسەیەی کە بەهۆیەوە دەمارێک لەگەڵ دەمارێکی دیکەدا پەیوەندی دروست دەکات. ئەو سیگناڵە کارەباییانەی کە لە لایەن دەمارەکانەوە دەگوازرێنەوە پێیان دەوترێت ئەرکی کار (action potentials). زانیاری وەکو بزواندنێکی کارەبایی کە بە ئەرکی کار ناسراوە بە تەوەرەی دەمارەکەدا دەگوازرێتەوە.

سیگناڵی کارەبایی پێویستی بە تێپەڕینی بەناو گەیەنکە قڵیش هەیە بۆ ئەوەی بەردەوام بێت لە گەشتەکەی لەناو ناوەندە کۆئەندامی دەمار. ئەمەش بە بەکارهێنانی ماددە کیمیاییەکان ئەنجام دەدرێت کە  لە گەیەنکە قڵیشی نێوان دوو دەمارەکەدا بڵاودەبنەوە. ئەم ماددە کیمیاییانە پێیان دەوترێت دەمارە گوێزەرەوەکان (neurotransmitters). ئەم دەمارە گوێزەرەوانە لە کۆتایی دەمارە خانەکاندا لەناو کیسە یان تورەکەدان (synaptic vesicles).

لە کاتی گواستنەوەی گەیەنکەییدا، ئەرکی کار (بزواندنی کارەبایی) کاریگەری لە کیسەدانەکانی دەمارەخەی پێش گەیەنکە دەکات بۆ ئازادکردنی ئەو دەمارە گوێزەرەوانەی کە لەناویاندان.

ئەم دەمارە گوێزەرەوانە بەناو گەیەنکە قڵیشدا بڵاودەبنەوە و دەبەسترێتەوە بە شوێنە تایبەتە وەرگرەکانی سەر دەمارەخانەی پاش گەیەنکە. پاشان ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی ئەرکی کار لە خانی پاش گەیەنکە.

لەشە خانە

لەشە خانە لە بنەڕەتدا ناوکی دەمارەخانەیە. ئەرکی لەشە خانە  بریتییە لە پاراستنی خانەکە و پاراستنی کارکردنی دەمارەکان بە شێوەیەکی کارا. لەشە خانە  بە پەردەیەک دابۆشراوە کە دەیپارێزێت بەڵام ڕێگەی پێدەدات کارلێک لەگەڵ دەوروبەریشی بکات. لەشە خانە ناوکی تێدایە کە زانیاری بۆماوەیی بەرهەم دەهێنێت و ئاڕاستەی دروستکردنی پڕۆتینەکان دەکات. ئەم پرۆتینانە زۆر گرنگن بۆ کارایی بەشەکانی دیکەی دەمارە خانە.

لق و پۆپەکان

ئەو بەشەن کە شێوەیان وەک لق و پۆپی دارە لە دەمارە خانەدا کە بەزۆری کورتن و ژمارەیان زیاترە لە تەوەرەکان. ئامانجیان وەرگرتنی زانیارییە لە دەمارەکانی تر و گواستنەوەی سیگناڵی کارەبایییە بۆ لەشە خانە. هەندێک لە دەمارەکان لق و پۆپی کورتیان هەیە، لە کاتێکدا هەندێکی تر درێژتریان هەیە

 لە ناوەندە کۆئەندامی دەماردا. دەمارەکان درێژن و لق و پۆپی ئاڵۆزیان هەیە کە ڕێگەیان پێدەدات سیگناڵ لە زۆرێک لە دەمارەکانی ترەوە وەربگرن. بۆ وێنە، ئەو خانانەی کە پێیان دەوترێت خانەکانی پەرکنجی (Purkinje cells)  کە لە مێشکدا دەبینرێن، لق و پۆپیان زۆر گەشەسەندووە بۆ وەرگرتنی سیگناڵ لە هەزاران خانەی دیکە.

تەوەرە

تەوەرە کە پێشی دەوترێت ڕیشاڵی دەمار (nerve fiber)، پێکهاتەیەکی شێوە کلکە دەمارێکە.  شوێنی یەگرتنی تەوەرە بە لەشە خانەوە پێی دەوترێت گردی تەوەرە (axon hillock). ئەرکی تەوەرە بریتییە لە گواستنەوەی سیگناڵەکان لە جەستەی خانەوە بۆ دەمارە کۆتاییەکان بە مەبەستی گواستنەوەی سیگناڵە کارەباییەکان بۆ دەمارەکانی تر. هەندێک لە تەوەرەکان بە ماددەیەکی چەوری داپۆشراون کە پێی دەوترێت بەرگی مایلین کە یارمەتی گواستنەوەی سیگناڵەکان دەدات بە شێوەیەکی خێراتر.

بەرگی مایلین

بەرگی مایلین چینێکە لە مادەی چەوری کە تەوەرەی دەمارەکان دادەپۆشێت. مەبەست لێی دابڕاندنی خانەیەکی دەمارەییە لە خانەیەکی تر و بەم شێوەیەش ڕێگری دەکات لە بزواندنی دەمارێک کە وابکات تێوەبگلێت لە بزواندنی دەمارێکی تر (بە زمانێکی ڕوونتر، گواستنەوەی ڕاگەیاندن لەسەر تەوەرە دەکاتە پارچە پارچە، هەر گۆڕانکارییەک لە ڕۆیشتنی ڕاگەیاندن لە پارچەیەک بۆ پارچەیەکی دیکە جودا دەکاتەوە بۆ ئەوەی ئاڕاستەی ڕاگەیاندنەکان بە ڕێکی بمێنێتەوە). دووەم ئەرکی بەرگی مایلین خێراکردنی گواستنەوەی بزواندنی دەمارەکانە بە درێژایی تەوەرە.

تەوەرە لە خانەیەک پێک دێت کە پێی دەوترێت خانەی شوان (Schwann cells).

بەرگی مایلیین، کە دەوری مایلین دەدات، ئامانجێکی هەیە بۆ دابڕین و پاراستنی تەوەرەیە. بەهۆی ئەم بەرگەوە، خێرایی گواستنەوەی ڕاگەیاندن بۆ دەمارەکانی تر زۆر خێراتر دەکات  لەو دەمارانەی کە مایلینیان نییە

لە نێوان بەرگی مایلینەکانی سەر تەوەرەیەک، بۆشاییەک هەیە کە پێی دەوترێت گرێی ڕانڤێر nodes of Ranvier. سیگناڵە کارەباییەکان توانای بازدانیان هەیە لە نێوان گرێکانی ڕانڤیردا، ئەمەش یارمەتیدەرە لە خێراکردنی گواستنەوەی سیگناڵەکان.

خاڵە کۆتاییەکانی تەوەرە (Axon Terminals)

 خاڵە کۆتاییەکانی تەوەرە بەرپرسن لە گواستنەوەی سیگناڵەکان بۆ دەمارەکانی تر. لە خاڵە کۆتاییەکانی تەوەرەدا بۆشایییەک هەیە، کە بە گەیەنکە ناسراوە. دەمارە گوێزەرەوەکان لە خاڵە کۆتاییەکانی تەوەرەوە ئازاد دەکرێن بۆ ناو ناو گەیەنکە قڵیش و سیگناڵەکان بەناو گەیەنکەکەدا دەگوازنەوە بۆ دەمارەکانی تر. سیگناڵە کارەباییەکان لەم پرۆسەیەدا دەگۆڕدرێن بۆ سیگناڵی کیمیایی. ئەگەر دەمارە خانەی پاش گەیەنکە، دەمارە گوێزەرەوەکان وەرنەگرێت، ئەوا خاڵە کۆتاییەکانی تەوەرە دووبارە دەمارە گوێزەوەکان بە میکانیزمی جیاواز دەمژنەوە.

.

جۆرەکانی دەمار

هەرچەندە ملیارەها دەمار و گۆڕانی بەرفراوان لە نێوانیان هەیە، بەڵام دەتوانرێت دەمارەکان بەپێی ئەرکەکانیان پۆلبەندی بکرێت بۆ سێ گروپی بنەڕەتی:

  • دەمارە هەستییەکان – sensory neurons (وەک لق و پۆپە درێژەکان یان تەوەرە کورتەکان)
  •  دەمارە جوڵەییەکان – motor neurons   ( وەک لق و پۆپە کورتەکان یان تەوەرە درێژەکان).

دەمارە نێوەدنییەکان – relay neurons (وەک لق و پۆپە کورتەکان و تەوەرە درێژەکان یان کورتەکان)  یان پێیان دەوترێت interneurons

دەمارە هەستییەکان

دەمارە هەستیارەکان، خانە دەمارییەکانن کە بزواندنی دەماری لە وەرگرە هەستیارەکانەوە بەرەو ناوەندە کۆئەندامی دەمار  و مێشک دەگوازنەوە. کاتێک ئەم بزواندنە دەمارییانە دەگەنە مێشک، دەگۆڕدرێن بۆ ‘هەستەکان – sensations’، وەک بینین، بیستن، تامکردن و دەست لێدان.

ئەم زانیارییە هەستییانە دەتوانن یان فیزیکی بن – وەک دەنگ، گەرمی، دەست لێدان و ڕووناکی، یان دەتوانن کیمیایی بن – وەک تام یان بۆن. نموونەی ئەمەش دەتوانێت کاتێک بێت کە دەست لە ڕوویەکی زۆر گەرم بدەیت. کاتێک ئەمە ڕوویدا، دەمارە هەستییەکان سیگناڵ دەنێرن بۆ ناوەندە کۆئەندامی دەمار سەبارەت بەو زانیاریانەی کە وەریانگرتووە.

دەمارە جوڵەییەکان

دەمارە جوڵەییەکان ئەو خانە دەمارانەن کە بەرپرسن لە گواستنەوەی سیگناڵەکان لە ناوەندە کۆئەندامی دەمار بەرەو ماسولکەکان بۆ ئەوەی ببنە هۆی جوڵە. ئەوان دەمارە گوێزەرەوەکان ئازاد دەکەن بۆ چالاککردنی وەڵامەکان کە دەبێتە هۆی جوڵەی ماسولکەکان.

 دەمارە جوڵەییەکان لە  ڕەگی مێشک (brainstem)  یان بڕبڕەی پشت (بەشەکانی ناوەندە کۆئەندامی دەمار) جێگیرن و بە ماسولکەکان، ڕژێنەکان، و ئەندامەکانی تەواوی لەشەوە دەبەسترێتەوە.  ئەم دەمارانە سیگناڵەکان لە بڕبڕەی پشت و ڕەگی مێشکەوە دەگوازنەوە بۆ ماسولکەکانی پەیکەرە ماسولکە و لوسە ماسولکەکان بۆ ئەوەی بە شێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ جوڵەی ماسولکەکان کۆنتڕۆڵ بکەن.

بۆ نموونە دوای ئەوەی بە دەستت دەست لە ڕوویەکی گەرم دەکەوێت، دەمارە هەستییەکان پەیامەکە وەردەگرن. پاشان دەمارە جوڵەییەکان دەبنە هۆی ئەوەی دەست لە ڕووە گەرمەکە دوور بکەیتەوە.

دوو جۆر دەماری جوڵەییمان هەیە:

  • دەمارە جووڵاوەکانی خوارەوە ( Lower motor neurons):  ئەمانە ئەو دەمارانەن کە لە بڕبڕەی پشتەوە دەڕۆن بۆ ماسولکەکانی جەستە.
  • دەمارە جووڵاوەکانی سەرەوە (Upper motor neurons):  ئەمانە ئەو دەمارانەن کە لە نێوان مێشک و بڕبڕەی پشتدا دەڕۆن.

دەمارەکانی نێوەندییەکان

 دەمارەکانی نێوەندییەکان، ڕێگە بە دەمارە هەستییەکان  و جووڵەییەکان دەدەن پەیوەندی لەگەڵ یەکتردا بکەن. دەمارە نێوەندییەکان، دەمارە جۆراوجۆرەکانی ناو مێشک و بڕبڕەی پشت بەیەکەوە دەبەستنەوە. بە کورتی وەک پەیوەندییەک لە نێوان دەمارەکاندا کاردەکەن.

پەیوەندی نێوان دەرمارە نێوەندییەکان، یارمەتی مێشک دەدەن لە تەواوکردنی ئەرکە ئاڵۆزەکانی وەک فێربوون و بڕیاردان، هەروەها ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە پەرچەکاردانەوە و دروستبوونیەوەی دەمارەکاندا کە بە واتای دووبارە خۆ دروستکردنەوەی دەمارە نوێیەکان دێت( regeneration of new neurons).

سەرچاوەکان

  • Herculano-Houzel, S. (2009). The human brain in numbers: a linearly scaled-up primate brain. Frontiers in human neuroscience, 3, 31.
  • Luengo-Sanchez, S., Bielza, C., Benavides-Piccione, R., Fernaud-Espinosa, I., DeFelipe, J., & Larrañaga, P. (2015). A univocal definition of the neuronal soma morphology using Gaussian mixture models. Frontiers in neuroanatomy, 9, 137.
  • Miller, M. A., & Zachary, J. F. (2017). Mechanisms and morphology of cellular injury, adaptation, and death. Pathologic basis of veterinary disease, 2.

Categories
memory

ڕاهێنانی وەرزشی مێشک- برەین جیم

ڕاهێنانی وەرزشی مێشک- برەین جیم


پێت وایە شتێکی پێکەنیناوییە کە چۆن زۆرجار ئەزموونی پەروەردەیی منداڵەکانمان
ئاڵۆز دەکەین؟ ئاسانە بۆ ئێمە گیرۆدەی داڕشتنی پلانی ئاڵۆز و گەورە بین بۆ ئەوەی
یارمەتیان بدەین لە منداڵانی تر باشتر بن یان ستانداردە تایبەتەکان جێبەجێ بکەن،
بەڵام ئایا چارەسەرێکی ڕاستەوخۆتر هەیە؟ هەندێک جار ئارەزووی ڕێگەیەکی
“موعجیزەئاسا” دەکەین بۆ ئەوەی منداڵەکانمان بخوێننەوە یان کێشە سەختەکانی
بیرکاری چارەسەر بکەن، بەڵام زۆرجار ڕەنگە سادەترین ڕێگاکان گەورەترین
جیاوازی لە فێربوونی منداڵەکەتدا دروست بکەن.
ڕاهێنانی وەرزشی مێشک دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە باشترکردنی توانای
قسەکردن و خوێندنەوە و بیرکردنەوەی کەسەکان ، ئەنجامدانیان ئاسانە و دەتوانن
یارمەتی مرۆڤ بدەن کە بە خێرایی ئەرکێکی نوێ فێربێت. هەروەها سەلمێنراوە
کە تەرکیز و ئاستی وزەی مێشک باشتر دەکات ، بەهەمان شێوە ئەم ڕاهێنانانە
سوودبەخشن بۆ کەمکردنەوەی فشار و باشترکردنی باری دەروونی.
شێوازە جیاوازەکانی جوڵەی ڕاهێنانی بەشە جیاوازەکانی مێشک هان دەدەن.
جۆرەها ڕاهێنان بەردەستە، لە سادەوە تا ئاڵۆز. هەر شێوازێکی جووڵە سەرنج
دەخاتە سەر دەرئەنجامە جیاوازەکانی فێربوون. چارەسەرکەران بە پشتبەستن بە
هەڵسەنگاندنەکانیان هەڵدەبژێرن کە کام شێوازی جووڵە پێشکەش بە بەشداربووان
بکەن ، شێوازێکی باوی جووڵە بریتییە لە کرۆس کراوڵ کە لەدواتردا ڕوونتر
ئاماژەی پێدەدەین.
لە دونیای ئەمڕۆدا زۆرجار جەستە و عەقڵ وەک بوونێکی جیاواز دەبینین و پێمان
وایە جوڵە هیچ پەیوەندییەک ی بە فێربوونەوە نییە. زۆرێک لە دایک و باوکان و
ڕاهێنەران پێیان وایە کە ڕاهێنانی جەستەیی “زۆر ئاسانە” و “ئاستەنگی ناوێ بۆ
ئەنجامدان” بۆ ئەوەی جیاوازی لە کێشەکانی فێربوونی منداڵ یان ئەزموونی پۆلدا
دروست بکات.
ڕاهێنانی وەرزشی مێشک پێکدێت لە کۆمەڵێک جوڵە کە ڕاستەوخۆ مێشک
دەکەنە ئامانج و هانیان دەدەن بۆ یارمەتیدانی تاکەکان لە گەیشتن بە توانا
زەینییەکانیان . چەمکی وەرزشی مێشک بریتییە لە بەکارهێنانی جوڵەی جەستەیی
بۆ دەستگەیشتن بە بەشە جیاوازەکانی مێشک. دایک و باوک و ڕاهێنەران
دەتوانن ئەم شێوازانەی جووڵە بەکاربهێنن بۆ یارمەتیدانی منداڵەکانیان یان
خوێندکارەکانیان لە ڕەفتار، تێگەیشتن، ڕێکخستن، جێبەجێکردنی ئەرکەکان و
پەیوەندیکردن.

پڕۆگرامی چالاککردنەوەی مێشک و یادگە – نهێنی ڕاستەقینە بۆ گەیشتن بەو پەڕی سەرکەوتن لە ژیاند


سوودەکانی ڕاهێنانی وەرزشیی مێشک:


سوودی وەرزشی مێشک زۆرە, ئەم سێ ڕاهێنانە ئاسانەی وەرزشی مێشک
دەتوانێت مێشکی منداڵ هان بدات بۆ باشترکردنی توانا زاینییەکان ، کە ڕەنگە
یارمەتی منداڵەکان بدات لە بوارەکاندا خێراتر گەشەبکەن . هەموو چالاکیەک بە
خێرایی منداڵ ئەنجام دەدرێت و بۆ ماوەی پێویست بۆ دڵنیابوون لەوەی کە
وەرزشەکە سوودبەخشە. ڕاهێنانی وەرزشی مێشک لە ٢٦ شێوازی جووڵە
پێکدێت، هەریەکەیان دەرەنجامێکی تایبەتیان هەیە و چارەسەرکەر بە پشتبەستن
بە هەڵسەنگاندنەکان هەڵیدەبژێرن کە کام ڕاهێنان پێشکەش بە بەشداربوو بکات.


کرۆس کراول

– ڕاهێنانی شێوە زەڕبی )تیایدا کەسەکە ئەنیشکی ڕاستی لەگەڵ
ئەژنۆی چەپی پێک دەگەیەنێت وە بەپێچەوانەشەوە(:

کرۆس کراول ڕاهێنانێکی گرنگە کە دەتوانیت لەگەڵ منداڵ ئەنجامی بدەیت. ئەم
چالاکییە ئامانجی بەهێزکردنی پەیوەندی نێوان نیوەگۆی چەپ و ڕاستی مێشکە
وەک ئامادەکارییەک بۆ لێکدانەوەیەکی ئاست بەرز، بیرکردنەوەی ڕەخنەیی،
چارەسەرکردنی کێشە، بیستن، ڕێکخستن و زۆر شتی تر.


برەین بۆتۆن- دوگمەی مێشک:


، دەکات چالاکRAS (Reticular activating system )
و پەیوەندی جەستە-مێشک بەهێز دەکات، واتەکاتێ مناڵە کە ئەم ڕاهێنانە ئەکا
مێشکی ئاگادارەبێتەو ەکە ئەبێت تەرکیز بکات چونکەکار ێک نییە بە شی مێشکی
خۆنەو یست ئەنجامی بدات. ئامانجەکەی ئەوەیە کە منداڵەکە بەئاگا بهێنێتەوە و
یارمەتی بدات کە بە ئاگایی بمێنێتەوە، بەتایبەتی ئەگەر خاو بێت، یان تووشی کەم
وزەیی یان کەمی تەرکیز بێت.


برەین جیم هوک ئەپ- ڕاهێنانی پەیوەندیی مێشک:


ڕاهێنانی پەیوەندیکردن بریتییە لە ڕاهێنانی وەرزشی مێشک بۆ گەورەساڵان و
منداڵان کە مەبەست لێی ئەزموونکردنی فشاری بەرچاو، ترس، توڕەبوو ن، یان

هەبوونی فشاری دەروونییە. ئەزمونکردنێکی نایابە بۆ ئارامکردنەوەی جەستە و
فێرکردنی منداڵەکان بۆ بەڕێوەبردنی هەناسەدانیان. ئەم چالاکییە دەتوانرێت بە
وەستانەوە، بە دانیشتنەوە، یان بە پاڵ کەوتنەوە لەسەر زەوی ئەنجام بدرێت.

Categories
memory

پلی پێشەوە(ناوچاوانەپل)Frontal lobe

پلی پێشەوە(ناوچاوانەپل)Frontal lobe


پلی پێشەوە یەكێكە لە چوار پلەكانى مێشك، كە دەكەوێتە ناوچاوانى مرۆڤ لە كاسەى سەردا،كە لە تەمەنى منداڵی و گەنجی پێگەیشتوودا گەشەدەكات.بەشی پێشەوە بەرپرسە لە چالاكییە ئاڵۆزەكانى پەیوەست بە مرۆڤ وەك بیركردنەوەى ئەبستراكت(واتە: پرۆسەیەكى ئاوەزییە”زەینی” كە لەڕێگەیەوە بابەتێكى دیاریكراو جیادەكرێتەوە لە بابەتێكى دیكە لەڕووى زەینیەوە) و چارەسەركردنى كێشە سەختەكان و بڕیاردان و دەربڕینى كەسایەتى، كە لە ئاژەڵەكانى دیكەدا كەمترە وەك لە مرۆڤ.
پلی پێشەوە بە ناوچەیەكى گرنگى جوڵە دادەنرێت و وە زۆرترین ژمارەى دەمارە هەستەیارەكانى تێدایە، وە بەرپرسە لە دەردانى هۆرمۆنەكانى دۆپامین و سیرۆتۆنین.
پلی پێشەوەى مێشك ناوەندى زیرەكى و لۆژیك و بیكردنەوە و یادەوەرییە.ئەگەر بێت و زیان بەم بەشەى مێشك بگات ئەوا تاك كەمتر گرنگى بە بنەما اخلاقیەكان(بەشێوەیەكى سادە بریتییە لە: ئەوەى بۆخۆم پێمخۆشە بۆتۆش پێم خۆشبێت،وە ئەوەى بۆ خۆم پێم ناخۆشە بۆتۆش پێم ناخۆش بێت) دەدات، وە ئەكەر زیانەكان زۆرتربێت ئەوا تاك تواناى كۆنتڕۆڵكردنى جوڵە خۆویستەكانى نامێنێ و لەوانەیە لەگەڵ حاڵەتى كۆمادا تێكەڵ ببێت.
پلی پێشەوەی مێشك كاتێك ماندوو دەبێت كەسەكە هێزى بەرگە گرتنى كەم دەبێتەوە و زو خۆی بەدەستەوە دەدات و واز لە ئامانجە دوور مەوداكانى دێنێت بەرەو ئامانجە زوو بەدەست هاتووەكان(سوودى كورت خایەن لە سوودى درێژخایەن بە باشتر دەزانێت).
دووركەوتنەوە لە هەوڵدان بۆ بەدەست هێنانى زیرەكى بەرز و دروستكردنى پەیوەندى كۆمەڵایەتى و تێگەیشتن لە خود و دەربڕینى هاوسۆزى و خۆبەخت كردن، وە زیاتر گرنگیدان بەخواردن و خەوتن و بابەتە ماددی و زایەندییەكان،وادەكات پلی پێشەوە بە ناكارایی بمێنێتەوە. هەروەها لە توێژینەوەكانى پەیوەندیە دەمارییەكانى خەمۆكیدا، دەركەوتووە كە چالاكى لای چەپی پ پ م كەمە بەبەراورد بە چالاكى لای ڕاستى پ پ م.بۆیە وا دیارە كەمتر دەستەبەركردنى لایەنى ئەرێنى لە بەشی چەپی پ پ م لە كەسی توشبوو بە خەمۆكى ڕەنگە قورستر بەژداری بكات لە بیركردنەوە و ڕەفتاری ئەرێنى ئامانجدار.
باشترین ڕێگە بۆ ڕاهێنان و بەكارهێنانى پلی پێشەوەى مێشك زۆر گرنگى دانە بە كارامەیی بەڵگە هێنانەوەى ئاڵۆزدا.
زیاتر لە هەر بەشێكى دیكەی مێشك ئەم ناوچەیە كەسایەتى و ئامانجەكانمان و بەهاكانمان دیاریدەكات.هەروەها لای چەپی پلی پێشەوەى مێشك زیاتر هانى چالاكى دۆپامین دەدات(كە پەیوەندی بە پاڵنەر و پاداشتەوە هەیە)،لەكاتێكدا لای ڕاست هانى چالاكى نۆرئیپینفرین دەدات(كە پەیوەندى بە دڵەڕاوكێوە هەیە).
وادەردەكەوێت ئەوكەسانەى هەستى ئەرێنیان هەیە لای چەپی پلی پێشەوەى مێشكیان چالاكترە، لە كاتێكدا چالاكبوونى لای ڕاستی پلی پێشەوەى مێشك زیاترپەیوەندى بە ئەزموونە سۆزدارییە نەرێنیەكانەوە هەیە.

ئەركەكانى پلی پێشەوە (ناوچاوانەپل):
1ـ تەركیزكردن.
2ـ هەڵسەنگاندن.
3ـ پلاندانان.
4ـ چارەسەركردنى كێشە.
5ـ كۆنتڕۆڵكردنى حەزەكان و ڕەفتار.
6ـ كۆنتڕۆڵكردنى ڕەفتاری سێكسی و كۆمەڵایەتى.
7ـ كەسێتى.
8ـ سۆز.
9ـ ناوچەی دەربڕینى ئاخاوتن.
10ـ یادگەى ماوە كورت.
11ـ جوڵەى جەستە.
12ـ زیرەكى،ئاگایی.

پڕۆگرامی چالاککردنەوەی مێشک و یادگە – نهێنی ڕاستەقینە بۆ گەیشتن بەو پەڕی سەرکەوتن لە ژیاندا –

چەند ڕێگایەك بۆ پەرەپێدانى پلی پێشەوەى مێشك و باشتركردنى ماوەى سەرنجدان و تواناى گوێگرتن.
 پەرەپێدانى گوێگرتنى چالاك ـ بریتیە لە تێگەیشتنێكى لە زمان لەگەڵ تواناى دووبارەكردنەوەى ئەوەى كەتازە وتراوە.
 كاتێك بۆ پێداچوونەوە دابنێ پێش ئەوەى شتێكى نوێ فێرببیت.
 خشتە و ڕۆتینیاتێكى ڕوون كە ڕێگە بە پەرەپێدانى تواناكانى پلاندانان بدات.
 فەراهەمكردنى ژینگەیەكى هاوسەنگ .

ڕۆڵی پلی پێشەوەى مێشك لە ئیشی یادگەدا.


لە كاتى كاركردندا كۆدبەندى دەكات لەنێوان زانیارییەپەیوەندیدارەكاندا.
هێشتنەوەى زانیارى لە كاركردنى یادگەدا پەیوەندى بە چالاكى بەردەوامەوە هەیە لە هەمان ئەو ناوچانەى مێشكدا كە بەرپرسیارن لە نوێنەرایەتى كردنى ئەو زانیاریانە لە دۆخى بیرەوەرى ناكارادا،ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت كە پ پ م كۆگایەك نییە بۆ هڵگرتنى زانیاری لە كاتى ئیشی یادگەدا. بەژداریكردنى پ پ م لە ئیشی یادگەدا بەهۆی كۆنتڕۆڵكردنى پرۆسەكانى سەرنجدان و درككردن بۆ تێگەیشتن لەو ژینگەیەی كە تێیدا دەژین و هەروەها چارەسەركردنى كێشەكان و كاركردن بۆ بەدەست هێنانى ئامانجەكان.
یادگەى ماوەكورت بەردەوام لە پرۆسە دەمارییەكانى ـ پلی پێشەوەـ دا جێی چالاكییە كورت خایەنەكانە و وە دەتوانین لێرەوە لە چالاكییەزەینیە ئاڵۆزەكانیش تێبگەین.

Categories
memory

مێتاکۆگنیشن

مێتاکۆگنیشن

مێتاکۆگنیشن بریتییە لە ئاگاداربوون لە پرۆسەکانی بیرکردنەوەی مرۆڤ و تێگەیشتن لە نەخشەکانی پشتیانەوە . ئەم زاراوەیە لە وشەی مێتا وەرگیراوە کە بە واتای “لەودیو”، یان “لە سەرووی” دێت. میتاکۆگنیشن دەتوانێت چەندین شێوەی هەبێت، وەک بیرکردنەوە لە شێوازەکانی بیرکردنەوەی مرۆڤ و زانینی چۆن ستراتیژی تایبەت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان بەکاربهێنیت.

بەگشتی دوو پێکهاتەی میتاکۆگنیشن هەیە:
(١) زانین دەربارەی زانین .
(٢) ڕێکخستنی ناسینەوە.

چەند پێناسەیەک .

ئەم پرۆسەی ئاست بەرزەی بیرکردنەوە لەلایەن دەروونناسی ئەمریکی جۆن ئێچ فلاڤێل (1976)ەوە ناوی میتاکۆگنیشنی پێدرا.

زاراوەی میتاکۆگنیشن بە واتای وشەیی ‘لە سەرووی مەعریفەوە’، و بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە ناسین سەبارەت بە ناسین، یان بە شێوەیەکی نافەرمیتر بیرکردنەوە لە بیرکردنەوە. فلاڤێل مێتاکۆگنیشنی بە زانین دەربارەی زانینی و کۆنترۆڵکردنی مەعریفە پێناسە کردووە. بۆ نموونە کەسێک سەرقاڵی میتاکۆگنیشن دەبێت ئەگەر تێبینی بکات کە کێشەی زیاتری هەیە لە فێربوونی A لەچاو Bدا ، یان ئەگەری ئەوە بکات کە پێویستە دووجار پشکنینی C بکات پێش ئەوەی وەک ڕاستی قبوڵ بکات. تیۆری ئەندریاس دیمتریۆ (یەکێکە لە تیۆرییە نیو-پیاژییەکانی گەشەسەندنی مەعریفی neo-Piagetian theories of cognitive development) زاراوەی زیادە-ناسینی بەکارهێناوە بۆ ئاماژەکردن بە پرۆسەکانی چاودێریکردنی خود ، نوێنەرایەتیکردنی خود و خۆڕێکخستن، کە وەک پێکهاتەی دانەبڕاو لە مێشکی مرۆڤدا سەیر دەکرێن. جگە لەوەش لەگەڵ هاوکارەکانیدا نیشانیدا کە ئەم پرۆسانە بەشداری لە زیرەکی گشتیدا دەکەن، لەگەڵ کارایی پرۆسێسکردنی زانیاری و ئیستدلالکردن، کە بە شێوەیەکی گشتی بە زیرەکی شلە شلەی( fluid intelligence) ناسراوە .

هەروەها میتاکۆگنیشن بریتییە لە بیرکردنەوە لە پرۆسەی بیرکردنەوەی مرۆڤ وەک لێهاتوویی خوێندن، توانای بیرەوەری و توانای چاودێریکردنی فێربوون.

میتاکۆگنیتیڤ بریتییە لە پرۆسەی تێگەیشتن لە چۆنیەتی ڕێکخستنی ئەو پرۆسانە کە بۆ زۆرترین فێربوون و بڕیاردان بەکاری دەهێنین.

بۆ بینینی بابەتی زیاتر دەست لەسەر وینەکان داگرە

Categories
memory

هیپۆکامپس                                                                                

هیپۆکامپس                                                                                

ئەرکە سەرەکییەکانی هیپۆکامپوس بریتین لە فێربوون و بیرەوەری مرۆڤ.

 هیپۆکامپوس یارمەتی توێژەرانی داوە تێبگەن کە چۆن بیرەوەری و یادگەی مرۆڤ کاردەکات.

مرۆڤ زیاتر لە چوار سەدەیە لەبارەی هیپۆکامپوسەوە دەزانێت. پزیشکی نەشتەرگەری جولیۆس سیزار ئارانتیۆس هیپۆکامپوسی دۆزیەوە. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٥٨٧دا باسی ئەم بەشەی مێشکی کردووە، ئەو زاراوەکەی لە وشەی یۆنانی بۆ ئەسپی دەریایی (هیپۆکامپۆس)ەوە دروستکردووە بە پشتبەستن بە شێوەکەی.

کردار

هیپۆکامپوس بەشێکە لە سیستەمی لیمبیک، کە ئەرکەکانی هەستکردن و کاردانەوە بەڕێوەدەبات.

سیستەمی لیمبیک، هیپۆتالاموس و ئەمیگدالا لەخۆدەگرێت.

ئەم پێکهاتانە یارمەتی کۆنترۆڵکردنی ئەرکە جیاوازەکانی جەستە دەدەن، وەک کوێرەڕژێنەکان و ئەوەی کە بە شێوەیەکی باو بە وەڵامی “شەڕکردن یان هەڵاتن” ناسراوە

سیستەمی لیمبیک ئەو بەشەی مێشکە کە بەشدارە لە وەڵامدانەوەی ڕەفتار و سۆزداریمان، بەتایبەتی کاتێک باس لەو ڕەفتارانە دەکرێت کە پێویستمانە بۆ مانەوە: برسیەتی، زاوزێکردن و گرنگیدان بە وەچەکان، و وەڵامەکانی شەڕکردن یان هەڵهاتن لەکاتی بوونی مەترسی .

.

هیپۆکامپوس و یادەوەری

هیپۆکامپوس یارمەتی مرۆڤ دەدات بۆ پرۆسێسکردن و وەرگرتنەوەی دوو جۆر بیرەوەری :

Declarative memory

Spatial memory

Declarative memory

ئەوانەن کە پەیوەندییان بە ڕاستی و ڕووداوەکانەوە هەیە.

نموونە :

    لەبەرکردنی وشە یان وتەکان یان پەرەگرافێک    

Spatial memory

ڕێڕەو یان ڕێگاکان دەگرێتەوە.

 نموونە

 کاتێک شۆفێری تاکسییەک فێری ڕێگایەک دەبێت بەناو شارێکدا، ئەوا ئەم بیرگە  بەکاردەهێنن. پێدەچێت ئەم جۆرە بیرگە زیاتر  پەیوەندی بە هیپۆکامپوسی لای راستەوە هەبێت.

جگە لەوەش یادەوەری کورتخایەنەکان دەگۆڕدرێن بۆ یادەوەرییە درێژخایەنەکان لە هیپۆکامپوسدا. پاشان ئەمانە لە شوێنێکی تری مێشکدا هەڵدەگیرێن.

دەکرێت چی خراپ ڕووبدات ؟

ئەگەر یەکێک یان هەردوو بەشەکانی هیپۆکامپوس بەهۆی نەخۆشییەکانی وەک نەخۆشی ئەلزەهایمەرەوە زیانیان پێگەیشت، یان ئەگەر لە ڕووداوێکدا ئازاریان پێگەیشت، ئەوا کەسەکە دەکرێت تووشی لەدەستدانی یادەوەری و لەدەستدانی توانای دروستکردنی یادەوەری نوێ و درێژخایەن بێت .

لەوانەیە نەتوانن هەندێک شت بەبیربهێنەوە کە ماوەیەکی کەم پێش زیانەکە ڕوویانداوە، بەڵام ڕەنگە هێشتا ئەو شتانەیان لەبیربێت کە زۆر لەمەوبەر ڕوویانداوە. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە یادەوەرییە درێژخایەنەکان لە بەشێکی تری مێشکدا هەڵدەگیرێن کاتێک دەبنە درێژخایەن.

زیانگەیاندن بە هیپۆکامپوس وادەکات گران لەبیرت بێت چۆن لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر بڕۆیت . لەوانەیە کەسەکە بتوانێت نەخشەی ئەو گەڕەکە بکێشێت کە لە منداڵیدا تێیدا ژیاوە بەڵام بۆی دەردەکەوێت کە چوون بۆ فرۆشگایەک لە ناوچەیەکی نوێدا قورس دەبێت.

هەروەها قەبارەی بچووکی هیپۆکامپ ڕەنگە کاریگەری لەسەر حاڵەتەکانی وەک شیزۆفرینیا و تێکچوونی فشاری دوای کارەسات (PTSD) هەبێت، بەپێی لێکۆڵینەوەکان لە ساڵی ٢٠٢١ و توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠١٧

پڕۆگرامی چالاککردنەوەی مێشک و یادگە – نهێنی ڕاستەقینە بۆ گەیشتن بەو پەڕی سەرکەوتن لە ژیاند

ئەو نەخۆشیانەی کە کاریگەرییان لەسەر هیپۆکامپوس هەیە

کۆمەڵێک حاڵەت دەتوانن کاریگەری خراپی لەسەر هیپۆکامپوس هەبێت، لەوانە تووشبوونی درێژخایەن بە ئاستی بەرزی فشار.

هەروەها ڕەنگە چەندین نەخۆشی و هۆکار توانای هیپۆکامپوس بۆ ئەنجامدانی کارەکانی تێکبدەن.

نەخۆشی زەهایمەر

نەخۆشی ئەلزەهایمەر لەوانەیە سەرەتا ناوچەی هیپۆکامپوس کاریگەری لەسەر هەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی نەخۆشی ئەلزەهایمەر ئەوەیە کەسەکە  یادەوەری کورتخایەنی لەدەست دەدات هەروەها لەوانەیە بەزەحمەت پەیڕەوی لە شتەکان بکات.

لەگەڵ بەرەوپێشچوونی نەخۆشییەکە، هیپۆکامپوس قەبارەی لەدەست دەدات، هەروەها کارکردنی لە ژیانی ڕۆژانەدا قورستر دەبێت.

نەخۆشی سەرئێشە

هەروەها گۆڕانکاری لە هیپۆکامپوسدا پەیوەندی بە نەخۆشی سەرئێشەیەوە هەیە. سەرچاوەی متمانەپێکراوی توێژینەوە پەیوەندییەکی لە نێوان نەخۆشی سەرئێشە و جیاوازی لە چۆنیەتی دروستکردنی دەمارە نوێیەکانی هیپۆکامپوسدا دۆزیەوە. بەڵام ڕوون نییە کە ئایا ئەم جیاوازیانە پێش دەستپێکردنی نەخۆشی سەرئێشە یان دوای سەرئێشە ڕوودەدەن.

خەمۆکی و فشاری دەروونی

لە کەسانی تووشبوو بە خەمۆکی توند، هیپۆکامپس قەبارەی بچووکی هەیە.

زانایان دڵنیا نین لەوەی کە ئایا قەبارە بچووکەکە لە ئەنجامی خەمۆکییەوەیە یان هۆکارێکی بەشدارە. بەڵگەکان ئەوە پیشان دەدەن کە فشار ڕەنگە ببێتە هۆی کاریگەری نەرێنی لەسەر هیپۆکامپوس .

ئەگەر هیپۆکامپوس بچووک بێت چی ڕوودەدات؟

پێدەچێت نەخۆشی ئەلزەهایمەر و خەمۆکی و فشار پەیوەندییان بە هیپۆکامپێکی قەبارە بچووکەوە هەبێت.

لە نەخۆشی ئەلزەهایمەردا دەتوانرێت قەبارەی هیپۆکامپوس بەکاربهێنرێت بۆ دەستنیشانکردنی پێشکەوتنی ئاستی نەخۆشییەکە.

حاڵەتەکانی تر وەک نەخۆشی (کوشینگ )لەوانەیە پەیوەندییان بە هیپۆکامپوسێکی بچووکەوە هەبێت. نەخۆشی کوشینگ کاتێک ڕوودەدات کە جەستە لە ماوەیەکدا کۆرتیزۆڵێکی زۆر دروست بکات، هۆرمۆنی کۆرتیزۆڵ یارمەتی جەستە دەدات بۆ وەڵامدانەوەی فشاری دەروونی، یەکێک لە نیشانەکانی نەخۆشی کوشینگ بریتییە لە کەمبوونەوەی قەبارەی هیپۆکامپوس .

بەڵام تا ئێستا ڕوون نییە کە ئایا هەبوونی هیپۆکامپوسێکی بچووک وەک هۆکارێکی بنەڕەتی هەندێک حاڵەت ڕوودەدات یان لە ئەنجامی ئەوانەوە دروستدەبێت .

گرنگیدان بە هیپۆکامپوس

مرۆڤ دەتوانێت بە چەندین ڕێگەی جیاواز تەندروستی مێشکی بپارێزێت، هەروەها ئەمە دەتوانێت یارمەتی هیپۆکامپوس بدات کە تەندروست بمێنێتەوە.

هەندێک لەو هەنگاوانەی مرۆڤ دەتوانێت بیگرێتەبەر بۆ پاراستنی تەندروستی مێشک کە بریتین لە:

  • بەڕێوەبردنی کێشە تەندروستییە درێژخایەنەکان، لەوانە بەرزی پەستانی خوێن، شەکرە و ئاستی بەرزی کۆلیسترۆڵ
  • پەیڕەوکردنی خۆراکی هاوسەنگ کە دەوڵەمەندە بە میوە و سەوزە و دانەوێڵەی تەواو و گەنمەشامی
  • پاراستنی کێش
  • بەشداریکردن لە چالاکیی جەستەیی بەردەوام
  • سنووردارکردنی خواردنەوەی کحول، ئەگەر کحول بخۆنەوە
  • خەوتنی پێویست هەموو شەوێک
  • وازهێنان لە جگەرەکێشان، ئەگەر جگەرە بکێشن
  • هەروەها بەشداریکردن لە بەرنامە کۆمەڵایەتییەکان و چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان ڕەنگە یارمەتیدەر بێت لە باشترکردنی کارکردنی مێشک و تەندروستی گشتی مرۆڤ .

خۆبەخشی، فێربوونی کارامەیی نوێ، خوێندنەوەی کتێب، یان بەشداریکردن لە چالاکییەکانی وەک ڕاکردن و شانۆ دەتوانێت سوودبەخش بێت، بەتایبەتی بۆ گەورەساڵانی بەتەمەن.

نیشانەکان

زیانگەیاندن بە هیپۆکامپوس دەتوانێت توانای مرۆڤ بۆ دروستکردنی یادەوەری نوێ یان بیرهێنانەوەی ڕووداوەکانی ڕابردوو تێکبدات.

لە کاتێکدا لەبیرچوونەوەیەکی سووک وەک بەشێک لە بەشە سروشتییەکەی پیربوون ڕوودەدات ، کێشەکانی بیرەوەری کە بەهۆی ئەو حاڵەتانەوە دروست دەبن کە کاریگەرییان لەسەر هیپۆکامپوس هەیە، وەک نەخۆشی ئەلزەهایمەر، دەتوانێت بە شێوەیەکی بەرچاو کاریگەری لەسەر ژیانی ڕۆژانەی کەسەکە هەبێت.

بەپێی پەیمانگای نیشتمانی بۆ پیربوون ، هەندێک نیشانەی زیانگەیاندن بە هیپۆکامپس لەوانەیە بریتی بن لە:

  • کێشە لە کاتی ئەنجامدانی گفتوگۆیەک
  • زۆرجار شتەکان لە شوێنی هەڵە دادەنێت
  • زۆرجار بڕیاردانی خراپ
  • دووبارە و سێبارە هەمان پرسیارکردن
  • کێشەی جێبەجێکردنی ڕێنماییەکان
  • گرنگی نەدان بە خۆت
  • ونبوون لە شوێنە ئاشناکان

ئەگەر کەسێک تووشی هەریەکێک لەو نیشانانە بوو کە لە سەرەوە ئاماژەیان پێکراوە، پێویستە بیر لە قسەکردن لەگەڵ پزیشک بکاتەوە بۆ دیاریکردنی هۆکارەکەی و باشترین ڕیگەی چارەسەرکردن.

هۆکارەکانی مەترسی

هەبوونی ئاستی بەرزی فشار دەتوانێت کاریگەری نەرێنی لەسەر کارکردنی هیپۆکامپوس هەبێت، کە لەوانەیە ببێتە هۆی کێشەی بیرەوەری.

هەروەها چەند هۆکارێکی دیکە دەتوانن ئەگەری تووشبوون بە نەخۆشی بیرچوونەوە لە کەسەکەدا زیاد بکەن، کە بە تێپەڕبوونی کات دەبێتە هۆی زیانگەیاندن بە هیپۆکامپوس.

هەندێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی دەکریت بریتی بن لە:

  • تەمەن
  • جینات
  • نزمی ئاستی خوێندن
  • خەمۆکی چارەسەرنەکراو
  • گۆشەگیری کۆمەڵایەتی
  • ناچالاکی جەستەیی.
  • لێکۆڵینەوەکانی ئێستا

ساڵی ٢٠٢١ توێژینەوەکە کاریگەرییەکانی وەرزشکردن لەسەر دابەزینی مەعریفی و پیربوون هەڵسەنگاند.

نووسەران گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە وەرزشکردن دەتوانێت کاریگەر بێت لە زیادکردن و پاراستنی قەبارەی هیپۆکامپس، بەتایبەتی بۆ گەورەساڵانی بەتەمەن کە مەترسییان لەسەرە بۆ حاڵەتەکانی وەک خەمۆکی.

هەرچەندە میکانیزمە وردەکان بە تەواوی ڕوون نین، بەڵام پێداچوونەوەیەکی دیکە کە لە ڕۆژنامەی Frontiers in Human Neuroscience لە ساڵی ٢٠٢١ بڵاوکراوەتەوە، سەرچاوەی متمانەپێکراو پێشنیار دەکات کە وەرزشکردن سووڕی مێشک باشتر دەکات، بەتایبەتی لە هیپۆکامپوسدا.

هەروەها ڕەنگە توانای مێشک بەهێز بکات بۆ دروستکردنی خانەی دەماری نوێ و یارمەتی پاککردنەوەی ئامیلۆید بدات، کە دەتوانێت بەشداربێت لە گەشەکردنی نەخۆشی ئەلزەهایمەر.

لە ساڵی ٢٠١٩ توێژەران وێنەگرتنی دەنگدانەوە موگناتیسی کاراییەکانیان بەکارهێنا بۆ شیکردنەوەی شێوازەکانی چالاکیی مێشک. ئەوان دیارییان کرد کە ڕەنگە هیپۆکامپوس یارمەتی خەڵک بدات وردەکارییەکانی ناو ژینگەکەیان دەستنیشان بکەن کە یارمەتیدەرە بۆ پێشبینیکردنی دەرئەنجامی ڕووداوێکی داهاتوو.

ئەمەش بەو مانایەیە کە ڕەنگە هیپۆکامپوس نەک تەنها بەشدار بێت لە دروستکردن و هەڵگرتنی یادەوەرییەکان بەڵکو لە کارکردن لەگەڵ پێکهاتەکانی تری مێشکدا بۆ پێکهێنانی پەیوەندی لە کاتی فێربووندا.

پوختە

هیپۆکامپوس ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە فێربوون و بیرەوەریدا.

چەندین حاڵەت دەتوانێت کاریگەری لەسەر کارکردنی هیپۆکامپوس هەبێت، لەوانە نەخۆشی ئەلزەهایمەر، خەمۆکی، فشار و سەرئێشە. ئەنجامدانی گۆڕانکاری لە خۆراک و وەرزشی کەسێکدا یارمەتیدەر دەبێت لە پاراستنی کارکردنی مێشک و پاراستنی تەندروستی هیپۆکامپوس

بۆ بینینی بابەتی زیاتر دەست لەسەر وێنەکان داگرە.

Categories
memory

  10 ڕاستی زانستی دەربارەی مێشکی مرۆڤ

  10 ڕاستی زانستی دەربارەی مێشکی مرۆڤ

پێشەکی

مێشکی مرۆڤ ئەندامێکی ئاڵۆز و سەرسوڕهێنەرە کە وەک ناوەندی بیرکردنەوە و هەست و ڕەفتارەکانمان کاردەکات. بەدرێژایی ساڵان زانایان پێشکەوتنی بەرچاویان لە هەڵدانەوەی نهێنییەکانی مێشک و بەدەستهێنانی تێگەیشتن لە توانا نائاساییەکانی مێشکدا بینیوە. لەم بابەتەدا 10 ڕاستی زانستی سەبارەت بە مێشکی مرۆڤ باس دەکەین کە تیشک دەخەنە سەر ئاڵۆزییە سەرنجڕاکێشەکەی و تێگەیشتنێکی قووڵتر لە شێوازی کارکردنی.

ئاڵۆزییە سەرسوڕهێنەرەکەی مێشک

مێشکی مرۆڤ ئەندامێکی زۆر ئاڵۆزە، لە نزیکەی ٨٦ ملیار دەمار پێکهاتووە. ئەم دەمارانە لە ڕێگەی تۆڕێکی بەرفراوانی گەیەنکە دەمارییەکانەوە (synapses) بەیەکەوە گرێدراون، ئەمەش ئاسانکاری دەکات بۆ گواستنەوەی ڕاگەیاندنە کارەبایی و کیمیاییەکان کە بنەمای هەموو کاراییەکانی مێشکن.

هێزی نەرمی مێشک (Neuroplasticity)

بە پێچەوانەی باوەڕەکانی پێشووتر، مێشک بوونێکی جێگیر و نەگۆڕی نییە. خاوەنی توانایەکی سەرنجڕاکێشە کە بە نەرمی مێشک ناسراوە، کە ڕێگەی پێدەدات پێکهاتە و کارەکانی خۆی ڕێکبخاتەوە و بگونجێنێت لە وەڵامی ئەزموونەکان و فێربوون و کاریگەرییە ژینگەییەکان. ئەم نەرمییە ڕۆڵێکی بنەڕەتی دەگێڕێت لە داڕشتنی توانا مەعریفیەکانمان و ڕەفتارەکانمان بە درێژایی ژیانمان.

داواکاری وزەی مێشک

هەرچەندە مێشک تەنها نزیکەی 2%ی کێشی جەستەمان پێکدەهێنێت، بەڵام 20%ی وزەی جەستە بەکاردەهێنێت. ئەم داواکارییە زۆرەی وزە پێویستە بۆ بەردەوامبوونی چالاکیی کارەبایی بەردەوامی مێشک و گواستنەوەی ڕاگەیاندنەکان لە گەیەنکە دەمارییەکان و جێبەجێکردنی زانیاری ئاڵۆزەکان.

ڕۆڵی دەمارە گوێزەرەوەکان

دەمارە گوێزەرەوەکان پەیامبەری کیمیایین کە پەیوەندی گواستنەوەی ڕاگەیاندن لە نێوان دەمارەکان ئاسان دەکەن. ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە ڕێکخستنی ئەرکە جیاوازەکانی مێشک، لەوانە باری دەروونی، یادەوەری، زانین و جوڵە. نموونەی گواستەرە دەمارییەکان بریتین لە دۆپامین، سیرۆتۆنین و ئەسیتیلکۆلین. (dopamine, serotonin, acetylcholine).

پەیوەندییە گەیەنکە دەمارییەکان: کلیلی کارکردنی مێشک

گەیەنکە دەمارییەکان بریتین لە یەکگرتنی نێوان دەمارەکان کە زانیاری تێدا دەگوازرێتەوە. بەپێی خەمڵاندنەکان مێشکی مرۆڤ نزیکەی ١٠٠ تریلیۆن گەیەنکەی دەماری تێدایە، کە پەیوەندی دەماری ئاڵۆز دروست دەکەن. ئەم پەیوەندیانە  وا دەکەن کە مێشک توانای پرۆسێسکردنی زانیاری و فێربوون و دروستکردنی بیرکردنەوە و هەست و ڕەفتارەکانی هەبێت.

دوو نیوەگۆی مێشک : مێشکی ڕاست و چەپ

مێشکی مرۆڤ دابەش بووە بەسەر دوو نیوەگۆدا، کە بە کۆمەڵێک ڕیشاڵ بەیەکەوە دەبەسترێتەوە کە پێی دەوترێت تەنی کاڵۆسەم (corpus callosum). هەر نیوەگۆیەک ئەرکی تایبەتمەند بەخۆی هەیە. نیوەگۆی چەپ بە پلەی یەکەم پەیوەستە بە پرۆسێسی زمان و بیرکردنەوەی شیکاری و لۆژیکەوە، لە کاتێکدا نیوەگۆی ڕاست بەشدارە لە داهێنان و تێگەیشتنی خەیاڵی و دەربڕینی سۆزداریدا.

پڕۆگرامی چالاککردنەوەی مێشک و یادگە – نهێنی ڕاستەقینە بۆ گەیشتن بەو پەڕی سەرکەوتن لە ژیاند

ڕۆڵی گرنگی خەو

خەوتن ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە تەندروستی و کارکردنی مێشکدا. لە کاتی خەوتندا مێشک یادەوەرییەکان چەسپێنێت و ژەهرەکان لادەبات و وزە دەگەڕێنێتەوە. کەم خەوی یان کوالیتی خراپ لە خەو دەتوانێت ببێتە هۆی تێکچوونی مەعریفی (cognitive impairments)، لاوازبوونی بیرەوەری و زیادبوونی ئەگەر بۆ نەخۆشییە دەمارییەکان (neurological disorders).

کاریگەری فشار لەسەر مێشک

فشاری بەهێز یان درێژخایەن دەتوانێت کاریگەری زیانبەخشی لەسەر مێشک هەبێت. فشار دەردانی هۆرمۆنەکانی فشار چالاک دەکات وەک کۆرتیزۆڵ، کە دەتوانێت سووڕەکانی دەمار تێکبدات و ڕێکخستنی بیرەوەرییەکان تێکبدات، هەروەها بەشداربێت لە گەشەکردنی تێکچوونی میزاج و دابەزینی توانای مەعریفی.

توانای سەرنجڕاکێشی مێشک بۆ فێربوون

فێربوون پرۆسەیەکی ئاڵۆزە کە بریتییە لە گۆڕینی پەیوەندییە گەیەنکە دەمارییەکان لەناو مێشکدا. لە ڕێگەی بەرکەوتنی دووبارە و ڕاهێنانکردن و بەهێزکردنەوە، مێشک پەیوەندییە کۆنەکان بەهێز دەکات و پەیوەندی نوێ دروست دەکات، ئەمەش ڕێگە بە بەدەستهێنانی زانیاری و لێهاتوویی و ڕەفتارەکان دەدات.

کاریگەری وەرزشکردن لەسەر تەندروستی مێشک

وەرزشی جەستەیی کاریگەری قووڵی لەسەر تەندروستی مێشک و کارایی مەعریفی هەیە. وەرزشی بەردەوام یارمەتی دەردانی هۆکارەکانی گەشەکردن و دەمارە گوێزەرەوەکان دەدات کە پەیوەندی نێوان دەمارەکان بەرز دەکەنەوە و بیرەوەری باشتر دەکەن و میزاج باشتر دەکەن، هەروەها لە نەخۆشییە تێکچوونە دەمارییەکان دەپارێزن.

ئەنجام

مێشکی مرۆڤ ئەندامێکی نائاساییە، بە ئاڵۆزی، توانای خۆگونجاندن و  بێئەندازە تایبەتمەندە. لە ڕێگەی لێکۆڵینەوە زانستییە بەردەوامەکانەوە، بەردەوام دەبین لە ئاشکراکردنی نهێنییەکانی مێشک و تێگەیشتنێکی قووڵتر لەبارەی کارکردنی مێشکەوە بەدەست دەهێنین. تێگەیشتن لەم ١٠ ڕاستییە زانستییە سەبارەت بە مێشکی مرۆڤ، بناغەیەکمان بۆ دەڕەخسێنێت بۆ بەرز نرخاندنی توانا سەرنجڕاکێشەکانی و دەرگاکان دەکاتەوە بۆ گەڕانی زیاتر لە بوارە جیاوازەکاندا، لەوانە زانستی دەمار، دەروونناسی و پزیشکی. بە بەکارهێنانی زانینی زیاتر و بەردەوامبوون لە لێکۆڵینەوە لە ئاڵۆزییەکانی مێشک، دەتوانین ڕێگەی داهێنەرانە پەرەپێبدەین بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشییە تێکچوونیە دەمارییەکان، نەخۆشی دەروونی، و زیادکردنی تەندروستی مێشک کە دەبێتە هۆی داهاتوویەکی گەشاوەتر بۆ مرۆڤایەتی.

Categories
memory

ئەو سێ پیتە چییە دەتوانین سودی لیوەربگرین بۆ لەبەرکردنی هەر زانیاریەک؟

ئەو سێ پیتە چییە دەتوانین سودی لیوەربگرین بۆ لەبەرکردنی هەر زانیاریەک؟

تەکنیکی PIE  بە بنچینەی تەکنیکانی یادگە دادەنرێت کە لە ڕابردووودا داهێنراوە و ئێستاش بەهەمان شێوە کاری لەسەر دەکرێت. ئەم وشەیەی  لە سێ پیت پێکهاتووە و هەر پیتێک مانایەکی دیاریکراوی خۆی هەیە و ئێمە دەتوانین سوودیان لێوەربگرین بۆ لەبەرکردنی هەر زانیارییەک کە بمانەوێت

 یەکەم پیت  بریتییە لە  P  کە بە مانای Place  واتە شوێن دێت

گەر بگەڕێیتەوە بە ڕابردووتدا، یەکێک لەو شتانەی کە زۆر بەباشی تاکو ئێستا بیرت ماوە، شوێنەکانن. بە تایبەت ئەو شوێنانەی تێیدا ژیاویت یاخود کارت تێداکردووە یان زۆر سەردانت کردووە. زۆرکات وردەکاری شوێنەکەشت لەبیرماوە. ئەمەش ئەوەمان بۆ دەردەخات گەر تۆ سوود لە ئەو شوێنانە وەربگریت کە بەباشی بیرت ماون و زانیاری تیایاندا تۆمار بکەیت، زانیاریەکانیش بەباشی لە یادت دەمێنن بەهۆی ئەو توانا سروشتیەی کە بۆ لەبیرمانی شوێنەکان هەمانە. ئەم شوێنە دەکرێت هەر شوێنێک بێت بەڵام شوێنەکە بە ڕوونی و ڕیزبەندی دیارکراو بێت باشترە. بۆ نمونە جەستەت دەکرێت بە ڕیزبەندی کۆمەڵێک شوێن لە سەرتەوە تا بنی پێت دیاری بکەیت  و زانیارییەکانی پێ ببەستیتەوە.

دووەم پیت بریتییە لە I  کە بە مانای Imagination  دێت

ئێمە بە سروشتی ئەو شتانەمان لەبیردەمێنێت کە دەیبینین. زۆر بە دەگەمەن ڕوودەدات کە کەسێک ببینیت و بڵێیت “ئۆو! ناوتم لەبیرە بەڵام ڕوخسارتم بەبیر نایەتەوە!”، بەڵکو زۆرکات دەڵێین “ئۆو! ناوتم لەبیرکرد” واتە ڕوخسارەکانمان بەباشی لەیاد دەمێنێت بەڵام ناوەکان بەو جۆرە نا. ئەمەش بەهۆی ئەوەوەیە کە مێشکی مرۆڤ بە سروشتی وێنەکانی لەبیردەمێنێت وەک لە کۆمەڵێک پیت یاخود شتی وێنانەکراو. بۆیە دەکرێت ئێمە سوود لە توانای خەیاڵکردن و وێناسازیمان وەربگرین لە ئاستێکی بەرزتر لەوەی کە ئێستا هەمانە و بتوانین کە کارێک بکەین زانیارییە وێنانەکراوەکانی وەک هاوکێشەکانی کیمیا و فیزیا بکەینە وێنەیەک  و زۆر بەباشی لەبیرمان بـمێنێت.

سێیەم پیت بریتییە لە  E  کە بەمانای  Entwine واتە پێکبەستنەوە دێت

ئەمەش واتە ئەو وێنەیەی کە دروستی دەکەیت بۆ تۆمارکردنی زانیارییەکە بە جێگەیەک بیبەستەوە و تێکەڵی بکە. واتە گەر زانیارییەکت لەبەردەستە گەر ناتوانیت وێنای بکەیت، ڕێگایەک بەکاربهێنیت بۆ ئەوەی وێنەیەکی بۆ دروستبکەیت پاشان وێنەکە لە شوێنێک، جا ئەم شوێنە شوێنێکی ڕاستەقینە بێت یاخود خەیاڵی، وێنەکەی تێدا دابنێیت و سوود لە هەستەکانت وەربگریت بۆ بەهێزکردنی وێنەکە لەو شوێنەدا.

ئەم هەنگاوانە وادەکەن زانیارییەکانت زۆر بەباشتر لەبیر بمێنێت.

بۆ وردەکاری و ڕاهێنانی کرداری لەسەر ئەم بابەتە دەتوانن بەژداری بکەن لە  پڕۆژەی

پڕۆگرامی چالاککردنەوەی مێشک و یادگە – نهێنی ڕاستەقینە بۆ گەیشتن بەو پەڕی سەرکەوتن لە ژیاند

ئەم توانایانەتان ببەنە ئاستێکی زۆر باڵاتر.

Categories
memory

NLP ( Neuro linguistic programming )

NLP ( Neuro linguistic programming )

NLP 

  تێروانین و پڕۆسەیەکی فێرکارییە ، ڕێگەیەکە بۆ دەستخستنی شێوازەکانی ڕەفتار، لەلایەن کەسانی سەرکەوتووەوە بەکاردەهێنرێت بۆ بەدەستهێنانی ئەنجامی خوازراو .کۆمەڵە مۆدێلێکە وادەکات کەسەکان بگۆڕێن و خۆیان باشتر بناسن، سەرچاوەو ڕێگەی باشترت پێ دەناسێنێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان، وات لێ دەکات کێشەکان لە دیدگایەکی نوێترە وە ببینی  و چارەسەرێکی باشتری بۆ بدۆزیتەوە.

  مێژووی NLP

 لە سەرەتای حەفتاکانەوە دروست بووە.  ڕیچارد باندلەر کە ئەو کاتە خوێندکاری زانکۆی کالیفۆرنیا بوو لە سانتا کروز، چاوی بە جۆن گریندەر پرۆفیسۆری یاریدەدەری زمانەوانی کەوت .

 گریندەر کە بە تایبەتی حەزی لە شێوازکانی فێرکردنی پێشکەوتووبوو ، زۆر بە خێرایی ئاگاداری کارەکانی باندلەر بوو ، وە بە ڕاوێژ لەگەڵیدا زنجیرەیەک خولی ئەنجامدا.

 سەرەتا ئەم خولانە زیاتر دۆخی تاقیکردنەوەی گرووپیان هەبوو .  بەڵام لەگەڵ زیادبوونی ئەزموون و زانیارییەکانی باندلەر و گریندەر، بەشداربووان زیاتر و زیاتر گۆڕانکاریان بەسەردا دەهات.  ئەمەش بووە هۆی هاوکاری نێوان باندلەر و گریندەر کە بەدرێژایی ئەو ساڵانە  نزیکتربن لەیەکتر  و قووڵتربن لەبابەتەکانیان .

 پێکەوە لێکۆڵینەوەیان لەو پرسیارە کرد کە بۆچی هەندێک لە چارەسەرە دەروونییە ناسراوەکان سەرکەوتنێکی زۆریان لە کارەکانیان لەگەڵ نەخۆشەکانیاندا بەدەستهێناوە و ئەم سەرکەوتنە لەسەر بنەمای چی بووە؟.  لە کاتێکدا لە هەمان کاتدا زۆر کەسی دیکە، کە هەمان نەخۆشیان بە هەمان شێواز  چارەسەر کردووە ، سەرکەوتوو نەبوون لە هێنانەدی گۆڕانکاریی و چارەسەرکان.  گریمانە سەرەتاییەکەی باندلەر و گریندەر ئەوە بوو کە چارەسەرکەرانی دەروونی سەرکەوتوو لە کارەکانیاندا لەگەڵ خەڵکدا شێوازێکی هاوبەش یان هەمان شێواز و ڕەفتاریان  هەیە، ئەمەش وای لێکردن کە بتوانن بابەتێکی وەک NLP دابنێن و گەشەی پێبدەن. 

بەڕێوەبردنی سەرچاوەمرۆییەکان بە هێزی NLP

NLP  بۆچی بەکاردێت؟ 

بەکاردێت بۆ یارمەتی دانی خود بۆ ئەوەی کاریگەرتربیت لە پەیوەندیەکان و چارەسەر کردنی کێشەکان و گەشتن بە ئامانجەکانت .

لە ڕێگەیەوە دەتوانیت جیهان لە دیدگایەکی دیکەوە ببینیت . وات لێ دەکات هۆشیارتر و ئارامتر بیت لە بەرەوڕوبونەوەی ئاستەنگەکان.

بۆ ئەم مەبەستە ئاوات ئەکادیمی هەستاوە بە کردنەوەی کۆرسی NLP

ئەم کۆرسە بۆ کێیە؟

ئایا هەر کەسێک دەتوانێNLP فێرببێت؟

بەڵێ دەتوانێ قوتابی بێت یاخود لە هەر تەمەنێک  دەتوانێ فێرببێ و سودی لێ ببینێت.

لەچ بوارێک بەکاردێت ؟ 

تەندروستی، بزنس، پەروەردە،  پەیوەندی کۆمەڵایەتییەکان،  پزیشکی،  وەرزشی.  


NLP سودەکانی

  • بەرچاوڕونی سەبارەت بە  ئامانج و بەهاکانت.
  • زیاتر متمانە بەخۆبوون.
  • بەهێزکردنی تواناکانی سەرکردایەتی.
  • پەرەپێدانی ستراتیژی نوێ بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان.
  • مامەڵەکردن لەگەڵ ئازار و هەستیاری
  • شکاندنی ڕەفتار و  خووە خراپەکان .
  • پەرەپێدانی پەیوەندی بەهێزتر و تەندروستتر. 
  •  باشترکردنی تواناکانی پەیوەندیکردن و پێشکەشکردن .
  • مامەڵەکردن لەگەڵ بارودۆخە چاوەڕواننەکراوەکانی ژیاندا.
  • تێگەیشتن لە توانا و ستراتیژی و بیرکردنەوەی کەسانی سەرکەوتوو. 
  • باشترکردنی ئەدای تیم و ڕێکخراوەیی . 
  • وزە و ئارامی زیاتر لە ژیاندا .

سەرکردایەتیکردن و بەڕێوەبردنی دۆخی سۆزداری و هەستەکان 

 تا زیاتر بتوانین سەرکردایەتی باری سۆزداری خۆمان بکەین، زیاتر دەتوانین کاریگەریمان هەبێت، هەم بۆ خۆمان و هەم کەسانی تر.

دانانی ئاراستە و ئامانجەکانمان

 ڕوون بە دەربارەی ئەو ئاراستە و ئامانجەی کە دەتەوێت ، ئەگەرنا ئەگەری زۆرە  کە  لەلایەن کەسانی دەوروبەرەوە زۆر کاریگەریمان بکرێتە سەر  .

 ڕێکخستنی چوارچێوەکە 

 وتەیەکی کۆن هەیە، کە بۆ زۆربەی بوارەکانی ژیان دەگونجێت: هەرکەسێک یاساکان دابنێت، سەردەکەوێت.   NLP یارمەتیمان دەدات کەچۆن چوارچێوە یان یاساکان دابنێین؟  چۆن بزانین یاساکان چین؟    

  •  زاڵبوون بەسەر بیروباوەڕە سنووردارەکاندا.

 زۆر بیروباوەڕمان هەیە کە یارمەتیدەرمانە، بەڵام زۆر شت هەیە کە ڕێگری لەو شتانە دەکات کە دەمانەوێت بەدەستی بهێنین.

 NLP فێرت دەکات چۆن بیروباوەڕەکانی ئێستات لە چوارچێوەیەکدا دابڕێژیتەوە  کە دۆخی ژیانت بەو جۆرە بێت کە بە خواستی خۆتە . 

  • بەهێزکردنی تواناکانی سەرکردایەتی

  NLP دەتوانێت تواناکانی سەرکردایەتیت پەرەپێبدات و  یارمەتی زیادکردنی ئەدای کار کردن و بەرەوپێش چوونت بدا.

  • پەرەپێدانی ستراتیژی نوێ بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان

    خولەکانی NLP یارمەتیت دەدەن کە لە شێوازی بیرکردنەوەی ئێستات بکۆڵیتەوە و .پەرەی پێبدەیت ،

 ئەمەش بریتییە لە  داڕشتنەوەی بیرکردنەوەکانمان بە شێوەیەکی نائاگا و  دابەشکردن و بەش بەشکردنی کێشەیەک گۆڕینیان بۆ حاڵەتی ئەرێنی.

  • مامەڵەکردن لەگەڵ بارودۆخە چاوەڕواننەکراوەکانی ژیاندا

 دەتوانێت یارمەتیت بدات و زیاتر خۆڕاگر بیت ، دەتوانێت یارمەتیت بدات لە مامەڵەکردن لەگەڵ کەسەکان و بارودۆخەکان و لە هەمووی گرنگتر هەستەکانی خۆت بە شێوەیەکی باشتر.

Categories
memory

NLP

NLP ( Neuro linguistic programming )

 NLP تێروانین و پڕۆسەیەکی فێرکارییە ، ڕێگەیەکە بۆ دەستخستنی شێوازەکانی ڕەفتار، لەلایەن کەسانی سەرکەوتووەوە بەکاردەهێنرێت بۆ بەدەستهێنانی ئەنجامی خوازراو .کۆمەڵە مۆدێلێکە وادەکات کەسەکان بگۆڕێن و خۆیان باشتر بناسن، سەرچاوەو ڕێگەی باشترت پێ دەناسێنێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان، وات لێ دەکات کێشەکان لە دیدگایەکی نوێترە وە ببینی  و چارەسەرێکی باشتری بۆ بدۆزیتەوە.

  مێژووی NLP

 لە سەرەتای حەفتاکانەوە دروست بووە.  ڕیچارد باندلەر کە ئەو کاتە خوێندکاری زانکۆی کالیفۆرنیا بوو لە سانتا کروز، چاوی بە جۆن گریندەر پرۆفیسۆری یاریدەدەری زمانەوانی کەوت .

 گریندەر کە بە تایبەتی حەزی لە شێوازکانی فێرکردنی پێشکەوتووبوو ، زۆر بە خێرایی ئاگاداری کارەکانی باندلەر بوو ، وە بە ڕاوێژ لەگەڵیدا زنجیرەیەک خولی ئەنجامدا.

 سەرەتا ئەم خولانە زیاتر دۆخی تاقیکردنەوەی گرووپیان هەبوو .  بەڵام لەگەڵ زیادبوونی ئەزموون و زانیارییەکانی باندلەر و گریندەر، بەشداربووان زیاتر و زیاتر گۆڕانکاریان بەسەردا دەهات.  ئەمەش بووە هۆی هاوکاری نێوان باندلەر و گریندەر کە بەدرێژایی ئەو ساڵانە  نزیکتربن لەیەکتر  و قووڵتربن لەبابەتەکانیان .

 پێکەوە لێکۆڵینەوەیان لەو پرسیارە کرد کە بۆچی هەندێک لە چارەسەرە دەروونییە ناسراوەکان سەرکەوتنێکی زۆریان لە کارەکانیان لەگەڵ نەخۆشەکانیاندا بەدەستهێناوە و ئەم سەرکەوتنە لەسەر بنەمای چی بووە؟.  لە کاتێکدا لە هەمان کاتدا زۆر کەسی دیکە، کە هەمان نەخۆشیان بە هەمان شێواز  چارەسەر کردووە ، سەرکەوتوو نەبوون لە هێنانەدی گۆڕانکاریی و چارەسەرکان.  گریمانە سەرەتاییەکەی باندلەر و گریندەر ئەوە بوو کە چارەسەرکەرانی دەروونی سەرکەوتوو لە کارەکانیاندا لەگەڵ خەڵکدا شێوازێکی هاوبەش یان هەمان شێواز و ڕەفتاریان  هەیە، ئەمەش وای لێکردن کە بتوانن بابەتێکی وەک NLP دابنێن و گەشەی پێبدەن.  

NLP  بۆچی بەکاردێت؟ 

بەکاردێت بۆ یارمەتی دانی خود بۆ ئەوەی کاریگەرتربیت لە پەیوەندیەکان و چارەسەر کردنی کێشەکان و گەشتن بە ئامانجەکانت .

لە ڕێگەیەوە دەتوانیت جیهان لە دیدگایەکی دیکەوە ببینیت . وات لێ دەکات هۆشیارتر و ئارامتر بیت لە بەرەوڕوبونەوەی ئاستەنگەکان.

ئایا هەر کەسێک دەتوانێNLP فێرببێت؟

بەڵێ دەتوانێ قوتابی بێت یاخود لە هەر تەمەنێک  دەتوانێ فێرببێ و سودی لێ ببینێت.

لەچ بوارێک بەکاردێت ؟ 

تەندروستی، بزنس، پەروەردە،  پەیوەندی کۆمەڵایەتییەکان،  پزیشکی،  وەرزشی.  


NLP سودەکانی

  • بەرچاوڕونی سەبارەت بە  ئامانج و بەهاکانت.
  • زیاتر متمانە بەخۆبوون.
  • بەهێزکردنی تواناکانی سەرکردایەتی.
  • پەرەپێدانی ستراتیژی نوێ بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان.
  • مامەڵەکردن لەگەڵ ئازار و هەستیاری
  • شکاندنی ڕەفتار و  خووە خراپەکان .
  • پەرەپێدانی پەیوەندی بەهێزتر و تەندروستتر. 
  •  باشترکردنی تواناکانی پەیوەندیکردن و پێشکەشکردن .
  • مامەڵەکردن لەگەڵ بارودۆخە چاوەڕواننەکراوەکانی ژیاندا.
  • تێگەیشتن لە توانا و ستراتیژی و بیرکردنەوەی کەسانی سەرکەوتوو. 
  • باشترکردنی ئەدای تیم و ڕێکخراوەیی . 
  • وزە و ئارامی زیاتر لە ژیاندا .
  • سەرکردایەتیکردن و بەڕێوەبردنی دۆخی سۆزداری و هەستەکان 

 تا زیاتر بتوانین سەرکردایەتی باری سۆزداری خۆمان بکەین، زیاتر دەتوانین کاریگەریمان هەبێت، هەم بۆ خۆمان و هەم کەسانی تر.

  • دانانی ئاراستە و ئامانجەکانمان

 ڕوون بە دەربارەی ئەو ئاراستە و ئامانجەی کە دەتەوێت ، ئەگەرنا ئەگەری زۆرە  کە  لەلایەن کەسانی دەوروبەرەوە زۆر کاریگەریمان بکرێتە سەر  .

  •  ڕێکخستنی چوارچێوەکە 

 وتەیەکی کۆن هەیە، کە بۆ زۆربەی بوارەکانی ژیان دەگونجێت: هەرکەسێک یاساکان دابنێت، سەردەکەوێت.   NLP یارمەتیمان دەدات کەچۆن چوارچێوە یان یاساکان دابنێین؟  چۆن بزانین یاساکان چین؟    

  •  زاڵبوون بەسەر بیروباوەڕە سنووردارەکاندا.

 زۆر بیروباوەڕمان هەیە کە یارمەتیدەرمانە، بەڵام زۆر شت هەیە کە ڕێگری لەو شتانە دەکات کە دەمانەوێت بەدەستی بهێنین.

 NLP فێرت دەکات چۆن بیروباوەڕەکانی ئێستات لە چوارچێوەیەکدا دابڕێژیتەوە  کە دۆخی ژیانت بەو جۆرە بێت کە بە خواستی خۆتە . 

  • بەهێزکردنی تواناکانی سەرکردایەتی

  NLP دەتوانێت تواناکانی سەرکردایەتیت پەرەپێبدات و  یارمەتی زیادکردنی ئەدای کار کردن و بەرەوپێش چوونت بدا.

  • پەرەپێدانی ستراتیژی نوێ بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان

    خولەکانی NLP یارمەتیت دەدەن کە لە شێوازی بیرکردنەوەی ئێستات بکۆڵیتەوە و .پەرەی پێبدەیت ،  ئەمەش بریتییە لە  داڕشتنەوەی بیرکردنەوەکانمان بە شێوەیەکی نائاگا و  دابەشکردن و بەش بەشکردنی کێشەیەک گۆڕینیان بۆ حاڵەتی ئەرێنی.

  • مامەڵەکردن لەگەڵ بارودۆخە چاوەڕواننەکراوەکانی ژیاندا

 دەتوانێت یارمەتیت بدات و زیاتر خۆڕاگر بیت ، دەتوانێت یارمەتیت بدات لە مامەڵەکردن لەگەڵ کەسەکان و بارودۆخەکان و لە هەمووی گرنگتر هەستەکانی خۆت بە شێوەیەکی باشتر.

لە ئێستادا ئاوات ئەکادیمی هەستاوە بە دانانی کۆرسی NLP زانیاری زیاتر لەم لینکانەوە وەربگرن

کێن ئەوانەی کەوا سود لەم کۆرسە دەبینن؟

هاوسەرە ئازیزەکان.

ڕاوێژکاران. 

ئەوانەی ئەیانەوێ ژیانێکی پڕ لە بەختەوەری بژین.

ئەیانەوێ کێشە لێیان بە دوربێت.

ئەیانەوێ کەسێکی دروست بۆ هاوبەشی ژیانی خۆیان هەڵبژێرن.

کەسێ بیەوێت خۆشحاڵی میوانی ماڵەکەی بێت.

Categories
memory

چۆن خانەکانی مێشکمان دروستدەبنەوە .

چۆن خانەکانی مێشکمان دروستدەبنەوە .

ژیری ئاسایی لە مێژە پێشنیاری ئەوەمان بۆ دەکات کە ناتوانین خانە نوێیەکانی مێشک گەشە پێبدەین؛ کە ئێمە لەگەڵ هەموو ئەو خانانەی مێشکامان لەدایک دەبین کە هەمانە و کاتێک ئەو خانە خۆڵەمێشیانە بەسەر دەچن، بۆ هەمیشە نامێنن.

ئەم باوەڕە بەشێکی بەهۆی ئەو ڕاستییەوە بوو کە هەندێک ئەرکی جووڵەیی (جووڵە) و توانستی زەینی (بیرکردنەوە) تا تەمەنمان زیاتر بێت، زیاتر دابەزینیان هەیە. بەڵام ئایا ئەمە دەبێ ئەوە پیشان بدات کە هەموو شتێک لە دابەزیندایە کاتێک لە تەمەنێکی دیاریکراو نزیک دەبینەوە و هیچ بژاردەیەکمان نییە جگە لە چاوەڕوانی دابەزینی حەتمی ؟

خانەکانی مێشک و هیپۆکامپوس

لە کاتێکدا زۆرینەی خانەکانی مێشکمان لە کاتێکدا دروست دەبن کە ئێمە لە سکی دایکمانداین، هەندێک بەش لە مێشکدا هەن کە بەردەوامن لە دروستکردنی خانەی دەماری نوێ لە کاتی کۆرپەلەیدا. بەڵام تا دەیەکانی ڕابردوو، توانای سنوورداری مێشک بۆ دووبارە دروستبوونەوە، ئەو باوەڕەی لێکەوتەوە کە دروستبوونی دەمارەکان- لەدایکبوونی خانە نوێیەکانی مێشک- هەر زوو دوای ئەم قۆناغە دەوەستن

بەڵام لێکۆڵینەوەکان کە لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا ئەنجامدراون، دەریانخستووە کە لانیکەم بەشێکی مێشک بەردەوامە لە دروستکردنی خانەی نوێ بەدرێژایی ژیانی مرۆڤ .
لە کۆتاییەکانی نەوەدەکاندا، توێژەرانی زانکۆی ڕۆکفێلەرز لە شاری نیویۆرک توێژینەوەیەکیان ئەنجامدا کە تێیدا مەیموونەکانی مارمۆسێت بە دەرزییەکی کیمیایی شوێن پێهەڵگریان لێدرا کە دەتوانێت جیاوازی بکات لە نێوان خانە پێگەیشتوەکانی مێشک کە بە هێواشی دابەش دەبن و خانە نوێیەکانی خێرا دابەشبوون. ئەوەی بۆیان دەرکەوت ئەوەیە کە هیپۆکامپوس (ناوچەیەکی مێشک کە پەیوەندی بە یادەوەری و فێربوون و هەستەکانەوە هەیە) بەردەوام بووە لە دروستکردنی خانەی نوێ بەبێ سنووردارکردنی تەمەن و کات.

توێژینەوەکانی دواتر بە بەکارهێنانی مێژووی کاربۆن (کە تەمەن و پرۆسەی گەشەکردنی خانەکان هەڵدەسەنگێنن) پشتڕاستیان کردەوە کە خانەکانی ناو هیپۆکامپوس، لەکاتێکدا بەردەوام دەمرن، بە خێرایی بە خانەکانی نوێ جێگەیان گرتووەتەوە. تەنها بە دروستبوونی ئەم خانانە کە هیپۆکامپوس توانای پاراستنی ئەرکە ناوەندییەکانی هەیە .
هەروەها ئەوەی نیشانی داین ئەوەیە کە ژمارەی خانە نوێیەکان، و ئەو فرێکوێنسییەی کە بەهۆیانەوە دروست دەبن، لەگەڵ تەمەندا دەست دەکەن بە دابەزین. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێژەی دابەزین بە یەکسانی نەبینرا و دەتوانێت لە بابەتێکەوە بۆ بابەتێکی تر جیاوازییەکی بەرچاوی هەبێت.

توێژینەوە چیمان پێدەڵێت دەربارەی لەدایک بوونی خانە نوێیەکانی مێشک .

توێژینەوەکانی سەرەوە بە گرنگ دادەنرێت هەروەک چۆن ئەوە پیشان دەدات کە هۆکارگەلێک هەن کە دەتوانن پرۆسەی دروستبوونی دەمارەکانی گەورەساڵان هان بدەن و ڕێگری لێبکەن. تەنانەت ئاماژە بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشییە تێکچووەکان، وەک نەخۆشییەکانی ئەلزەهایمەر و پارکینسۆن، تەنانەت پێچەوانەکردنەوەی ئەو زیانانەی کە بەهۆی برینداربوونی مێشکەوە تووشی زەبر و زەنگ دەبن.

ئەو هۆکارانەی دەتوانن ئەم پرۆسەیە باشتر بکەن

وەرزشی جەستەت بکە

لە نێو ئەو هۆکارانەی کە دەتوانن ئەم پرۆسەیە باشتر بکەن، وەرزشکردن بە هۆکارێکی گرنگ دادەنرێت. توێژینەوە سەرەتاییەکانی ئاژەڵان کە لەلایەن زانایانی زانکۆی شیکاگۆوە ئەنجامدراون، دەرکەوتووە کە ڕاهێنانی هەناسەدان بووەتە هۆی زیادبوونی بەرهەمهێنانی خانەکان لە هیپۆکامپوس و زیادبوونی بڕی ئەو زانیارییە بۆماوەییانەی کە کۆد دەکرێن. ئەوەی ئەمە پێمان دەڵێت ئەوەیە کە نەک تەنها کارکردنی مێشک باشتر دەبێت، بەڵکو خانەکان خۆیان باشتر توانای هەڵگرتنی زانیارییان هەیە بۆ فێربوون و بیرەوەریش.

توێژینەوەکانی زانکۆی پێنسیلڤانیا لە ساڵی ٢٠١٠دا ئاماژەیان بەوە کردووە کە ڕاهێنانی هەناسەدان لە نێوان ١٢٠ کەسی پێگەیشتوودا قەبارەی ڕاستەقینەی هیپۆکامپوسی بە ڕێژەی لەسەدا دوو زیاد کردووە و بە شێوەیەکی کاریگەر لەدەستدانی خانەکانی پەیوەست بە پیربوون بە ڕێژەی ساڵێک بۆ دوو ساڵ پێچەوانە کردووەتەوە .


وەرزش بە مێشکت بکە .

جگە لە وەرزشکردن، زاناکان بۆیان دەرکەوتووە کە ژینگەی دەوڵەمەندکراوی فێربوون دەتوانێت بەشداربێت لە مانەوەی خانە کۆنەکان و بەرهەمهێنانی خانە نوێیەکان. بە کورتی پێشنیار دەکرێت کە تا زیاتر وەرزش بە مێشکت بکەیت، زیاتر دەتوانیت کارکردنی مێشکت بە باشترین شێوە بپارێزیت.

لە لایەکی دیکەوە، هۆکارگەلێک هەن کە ڕاستەوخۆ دروستبوونی دەمارەکان تێکدەدەن. بەشێوەیەکی سەرەکی لە نێو ئەمانەدا تەمەنە بۆ نموونە دەزانین کە تا ئەو کاتەی زۆرێک لە گەورەکان دەگەنە تەمەنی هەشتاکان، زۆرێک لە پەیوەندییە دەمارییەکانی ناو هیپۆکامپوس لەدەست دەچن.

تۆش لەبیرچونەوە بێزاری كردوویت؟

زۆربەمان كە دەمانەوێت شت لەبەر بكەین یان خەیاڵمان دەڕوات یانیش بێزار دەبین لەوەی كە پێویستی بە دووبارەكردنەوەی زۆرە.

ئەمەش تاڕادەیەك كێشەنییە، كێشە گەورەكە ئەوەیە دوای یەك كاتژمێر هەرناڵێی هیچمان لەبەر كردووە و لەبیرمان چوەتەوە.

بەڵام خەم مەخۆ، ئێمە چارەسەری ئەو كێشەیەمان لەلایە.

لە پڕۆگرامی چالاككردنەوەی مێشك و بەهێزكردنی یادگە

لەماوەی تەنها دوو مانگ و نیو وەك بەشداربووانمان دەتوانیت ببیتە خاوەن مێشك و یادگەیەكی زۆر باش.

چیتر لە لەبەركردن ناترسیت و بێزارت ناكات، بەڵكو وەك چالاكیەكی چێژبەخش لێی دەڕوانیت.

وە دواتر هەركاتێك بتەوێت بە ئاسانی بیرت دەكەوێتەوە

لەبەر ئەوەی لێرە مێشكت بەهێز دەبێت و فێری ئەو تەكنیكانە دەبیت كە

لەلایەن بلیمەتەكان و پاڵەوانانی یادگەوە بەكاردەهێنرێت

هیپۆکامپۆس چییە و کاریگەرییەکانی چین؟

هیپۆکامپۆس پێکهاتەیەکی ئاڵۆزی مێشکە، دەکەوێتە ناو لاجەنگە پل، لە دوو بەش پێکهاتووە و شێوەی لە پیتی S ئینگلیزی دەچێت، ڕۆڵێکی سەرەکی هەیە لە فێربوون و بیرمانەوە، پێکهاتەیەکی پلاستیکی لاوازە زیانی پێدەگات لەلایەن کارتێکەرەکان. توێژینەوەکان دەریان خستووە کە هیپۆکامپۆس کاریگەری دەبێت لەسەر نەخۆشییە دەماری و دەروونییەکان.

ئاشکرایە کە خانەکانی مێشکی مرۆڤ بە دەزووە دابەشبوون Mitosis دا تێناپەڕن، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە خانەکانی مێشك ناتوانن زیاد ببن، ئەوەی جێگەی خۆشبەختییە ئەوەیە کە هیپۆکامپۆسی مێشك جۆرێکی تایبەتی دەمارەخانەکانن و توانای دابەشبوون و زیادبوونیان هەیە، ئەمەش واتا مرۆڤ دەتوانێت هیپۆکامپۆس لە مێشکیدا زیاد بکات و تواناکانی لەبەرکردن و فێربوون زیادبکات،

ئەو هۆکارانەی کە دەبنە هۆی زیادکردنی هیپۆکامپۆس بریتین لە:-

١- فێربوونی شتانێکی نوێ، کاتێك فێری بابەتی نوێ دەبیت دەمارە هیپۆییەکان زیاد دەکەن و بەهێز دەبن.
٢- ڕاهێنان کردن.
٣- خواردنی ماسی.
٤- خواردنەوەی قاوە.
٥- خواردنی بلوو بێری(تووی شین)، blueberry.
٦- پەرەدان بە مێشك .
٧- خواردنی چوکلاتی ڕەش.
٨- وەرزشی مێشك، Mindfulness
٩- بەکارهێنانی ئامێری پێشکەوتوو.
١٠- شتەکان بگۆڕە بۆ بەشی سەرەوە(شێوازی چالاکییەکانی ڕۆژانەت بگۆڕە).
١١- هاندانی مێشك.

١-فێربوونی شتانێکی نوێ:-

بە هۆی شێوازی کارکردنی هیپۆکامپۆس، کاتێک شتێکی نوێ فێر دەبێت، تۆ ڕێگا نوێیەکانی دەمار دروست دەکەیت و ئەو ڕێگایانە بەهێز دەکەیت کە پێشتر هەیە. وەک دروستکردنی بلۆک بیری لێ بکەرەوە!

توێژەرانی زانکۆی پیتسبێرگ و زانکۆی کارنگی مێلۆن بەم دواییانە دەریانخست کە چی ڕوودەدات لە مێشکدا کاتێک فێرخوازان لە تازەپەرەستەوە بەرەو شارەزایی دەچن.

ئەوان ئەوەیان دۆزیەوە کە کاتێک تۆ خەریکی فێربوونی درێژ خایەنی، شێوازی چالاکی دەماری نوێ تێبینی دەکرێت. ئەمە پەیوەندییەکی ڕوونی لە نێوان شێوازەکان و توانای ڕەفتاری نوێ دروست کرد.

٢-ڕاهێنان کردن:-

تۆ دەتوانیت دەمارەکانی هیپۆکامپی نوێ دروست بکەیت بە وەرزش کردن. توێژینەوەیەکی دەماری بەناوبانگ مێشکی دوو گروپی جیاوازی مشکی بەراورد کردووە گرووپی یەکەم چوونە ژورەوە بۆ چەرخی ڕاکردن، دووەمیان نەیکرد.

مشکەکان لەگەڵ چەرخەکە زۆر دەماری نوێیان لە هیپۆکامپ دروست کرد. گروپەکە بەبێ چوونە ژورەوە زۆر کەمتر بەرهەم دەهێنرێت.

سەرەڕای ئەوەش، توێژینەوەکان پەیوەندیان نیشانداوە لە نێوان کەمی ڕاهێنان و نەخۆشی ئەلزەهایمەر. بە پێی توێژینەوەی ئەلزەهایمەر و کۆمەڵەی پێشگرتن، ڕاهێنانی ئاسایی دەتوانێت مەترسی گەشەکردنی ئەلزەهایمەر بە ڕێژەی 50٪ کەم بکاتەوە.

زۆربەی ڕاهێنانەکان بە جۆرێک یارمەتی مێشک و هیپۆکامپ دەدەن. ئەگەر بە دوای ڕاهێنانێکدا دەگەڕێیت کە بە تایبەتی کاریگەری مێشکی هەیە، ئەوا ئەیرۆبیک شوێنێکی باشە بۆ دەستپێکردن.

بەخت بۆ تۆ، کۆمەڵێک ڕاهێنانی جیاواز هەیە لە دەرەوە. تۆ دەتوانیت هەر شتێک بکەیت لە پیاسەکردن، ڕاکردن، پاسکیل سواری، مەلەکردن، بۆکسینگ، ڕیزکردن و تەنانەت سەماکردن!

٣- خواردنی ماسی:-

ماسیەکان زۆر جار لە سەرەوە لیست دەکەن وەک بەسوودترین خواردن بۆ بیرگەی تۆ. مێشک ئەو ترشانەی چەوری ئۆمیگا-3 بەکاردێنێت کە لە ماسیدا دۆزراونەتەوە بۆ بەهێزکردنی پێکهاتەی خانە و نیشانەی مێشکمان.

ماسی بەرزترین میلیگرام لە ترشی چەوری ئۆمێگا-٣ لەخۆدەگرێت بریتین لە: ماکەرێل، ساردین و سەلەمۆن.

توێژینەوەیەک بۆی دەرکەوت کە ئەوانەی کە بە شێوەیەکی ڕێک و پێک ماسی دەخۆن قەبارەی مێشکیان زۆرترە لەو کەسانەی کە نایخۆن. ئەمە یارمەتی پاراستنی نەخۆشیەکانی وەک ئەلزەهایمەر و شێتی دەدات

لە ڕاستیدا، تۆ تەنها پێویستت بە خواردنی ماسی هەیە لە هەفتەیەکدا جارێک. هەروەها توێژینەوەکە بۆی دەرکەوت کە ئەوانەی کە ماسییان دەخوارد، هیپۆکامپیان لە سەدا 14 گەورەترە لەو کەسانەی کە زۆرجار ماسی ناخۆن!

٤-خواردنەوەی قاوە:-

قاوە چەند سوودێکی هەیە. ئاستەکانی سێرۆتۆنین بە تەنیا لە بەیانیان لە بێزار بوونمان دەپارێزن لەکافێینەکەدا هەیە هەروەها ئاستی تەرکیزمان زیاد دەکات و ئەدنۆسین بلۆک دەکات، کە مادەیەکی کیمیاییە کە وامان لێدەکات خەمبار بین.

پەرداخێکی تری قاوە ئەو ژمارە زۆرەی دژە ئۆکسیدانەکانی تێدایە. وەک دەزانین لە تووی شین(بلوبێری)یشدا هەیە، دژە ئۆکسیدانەکان یارمەتی دەدەن بۆ باشترکردنی بیرگە و مێشکت بە گشتی.

توێژینەوەکانی قاوە نیشانیان داوە کە دژە ئامیلۆیدۆجینیک بێت ئامیلۆیدەکان کۆکراوەی پرۆتینەکانن کە پەیوەستن بە پەرەسەندنی نەخۆشییە جۆراوجۆرەکان لە مرۆڤدا.

توێژینەوەکە چاودێری بەکارهێنانی کافاینی کرد لە ماوەی چوار مانگدا. دەرکەوت کە کافاین دەبێتەهۆی کەمتر لە دەست دانی دەماری هیپۆکامپ و زیادکردنی فێربوون و کەمبوونەوەی کورتهێنانی بیرگە.

٥-خواردنی بلوبێری(تووی شین)blueberry:-

بلوبێری لە زۆر ڕووەوە سوودبەخشە بۆ جەستە. ئەوان زیانی دی ئێن ئەیDNA کەم دەکەنەوە و دەتوانن یارمەتی ڕێگەگرتن لە نەخۆشیەکانی دڵ بدەن له وانه یه له هه موو شتێك باشتر بێت، ئه وان لەهەموو میوەکان زۆرتر ئەنتی ئۆکسیدانتیان هه یه.

ڕادیکالە ئازادەکان بە نەخۆشییەوە بەستراون ئەوان گەردیلەن بەبێ ئەلکترۆن ئەوان مەترسیدارن کە دەتوانن کاردانەوەی زنجیرەیی دروست بکەن بە لابردنی ئەلکترۆنەکان لە گەردیلەکانی تر.

ئەنتی ئۆکسیدانەکان ئەلکترۆنەکان خەڵات دەکەن بۆ ڕادیکالە ئازادەکان، کە پێچەوانەیان دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا، دژە ئۆکسیدانەکان کە لە تووی شیندا دۆزراونەتەوە دەتوانن یارمەتی باشترکردنی بیرەکەت بدەن.

لێکۆڵینەوەیەک لە جرجەکان دەریخست کە خواردنیان پێکهاتەی بلوبێری کاریگەریەکی بەرچاوی لەسەر بیرگە هەیە. لە ڕاستیدا ئەوەی لە دەستدانی بیرگەی کورت خایەنی هەبوو پێچەوانە بووەتەوە.

مشکە بەتەمەنەکان بەبەردەوامی تەواوکەری بلوبێریان پێ دەبەخشرا کە یەکسانە بە مرۆڤ کە هەموو ڕۆژێک جامێکی پڕ دەخۆن بۆ ماوەی دوو مانگ. توێژەرەکان ڕێژەیەکی زۆر لە خانەکانی مێشکیان دۆزییەوە لە هیپۆکامپ و باشترکردنی ئەدای بیرگە.

٦- پەرەدان بە مێشك:-

لەوکاتەی کە ئێمە بە تەواوی گەورە بووین، ملیۆنەها ڕێگای دەماری پێشکەوتوومان هەیە. بۆیە ئەو بەربەستانەی کە پێشتر ئەزموونت کردووە ئاسانتر دەبێت بۆ چارەسەر کردن (جگە لە دۆزینەوەی کلیلەکانت!).

کەواتە چی دەربارەی ڕێگا نوێیەکانی دەماری؟ هەر چەند زیاتر ڕێگای دەماری دروست بکەین، ئاسانتر دەبێت بۆ دروست کردنی ڕێگای نوێتر. لەبەر ئەوەیە کە هێشتنەوەی مێشکت لەسەر پەنجەکانی گرینگە. بەڵام چۆن دەتوانیت ئەمە بکەیت؟

جیمناستیکی مێشکی وەک مەتەلەکان دەگوترێت بۆ هاندانی پەیوەندی نوێ لە نێوان خانەکانی دەمار. توێژینەوەکان ئەوە پیشان دەدەن کە چالاکیەکانی ‘مێشک’ وەک شمشێری خاچ و یاری کارت، پەیوەندی نوێ لە نێوان خانە دەمارەکان دەچەوشێتەوە و تەنانەت لەوانەیە یارمەتی مێشک بدات بۆ دروستکردنی خانە نوێکان.

ئەمە شێوەکاری دەماری پەرە پێ دەدات کە توانای مێشکە بۆ هەموارکردنەوەی پەیوەندیەکان یان دووبارە گۆڕینەوەی خۆی.

٧-خواردنی چوکلاتەی ڕەش:-

ئەگەر حەزت لە ماسی و بلوبێری یان قاوە نیە، ئەوە هەواڵە خۆشەکە ئەوەیە کە بژاردەی زۆر هەیە. تەنانەت هەواڵی باشتریش، ئێمە خەریکە هانی تۆ دەدەین کە چوکولاتە بخۆیت! شوکولاتەی تۆخ دۆپامین بڵاو دەکاتەوە، کە زۆر باشە بۆ فێربوونی خێرا و بیرگە.

لە ڕاستیدا، توێژینەوەکان دەریانخستووە کە خواردنی چوکلێت دەتوانێت لێشاوی خوێنی مێشک زیاد بکات و سیناپتۆجینسیس بەرز دەکاتەوە. ئەمە پێک هێنانی سیناپسە لە نێوان دەمارەکانمان. ئەوان لە هیپۆکامپ کۆدەبنەوە، کە وەک ئێستا دەزانین، ئەو بەشەی مێشکە کە پەیوەندی بە بیرگەوە هەیە.

توێژینەوەیەکی تر لە قوتابخانەی پزیشکی هارڤارد چاودێری 60 کەس دەکات کە تەمەنیان لەنێوان 67 بۆ 77 ساڵیدایە لە سەرووی 30 ڕۆژ لە دوو جار بەکارهێنانی کەکاوی گەرم 30٪ ی لە بیرگە و توانای مەعریفی لە نێو ئەو کەسانەی کە لە بنەڕەتدا رۆیشتنی خوێنیان بۆ مێشکیان پەک کەوتووە، زیاد دەکات.

بەڵام قازانجەکان لەوێ ناوەستن شوکولاتەی تۆخ هەروەها دژە ئۆکسیدانەکان بڵاو دەکاتەوە. ئەمە مانای ئەوەیە کە چیتر پێویست ناکات هەست بە تاوانباری بکەیت دەربارەی پێچانەوە بۆ ناو ئەو سندوقە چوکلێتە!

٨- وەرزشی مێشك، practice mindfulness:-

دۆخی تەندروستی مێشکت زۆر کاریگەری دەبێت لەسەر بیرهێنانەوەی بیرەکەت و هیپۆکامپ

بۆ نمونە، لە کاتێکدا سێرۆتۆنینی گواستنەوەی دەمار بەرپرسیارە لە رێکخستنی مەزاجی کەسێک، هەروەها بۆ فێربوون و دروستکردنی بیرەوەری نوێ گرنگە. بەم شێوەیە، کاتێک کە دێتە سەر هێشتنەوەی بیرگە، ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت.

لە ئەنجامدا، ئەمە یەکێکە لەو هۆکارانەی کە پێویستە چاودێری تەندروستی مێشکت بکەیت. چەندین لێکۆڵینەوە ئەوەیان دەرخستووە کە ڕاهێنانی مێشکی دەبێتە هۆی گەشەکردنی هیپۆکامپ و باشترکردنی بیرگە.

بۆ نمونە، توێژینەوەیەکی ساڵی 2021 سەیری کاریگەری بیرکردنەوەیەکی مێشکی کرد لەسەر ئەو ئافرەتانەی کە شێرپەنجەی مەمکیان هەیە. توێژەران بۆیان دەرکەوت کە یارمەتی دا بۆ ئاسانکردنی دڵەڕاوکێ لەدەوری چارەسەرەکانی شێرپەنجەی بەشداربووان و هەروەها کاریگەری ئەرێنی لەسەر بیرگەی کارکردنیان هەبوو.

٩-شتەکان بگۆڕە بۆ سەرەوە(شێوازی چالاکییەکانی ژیانت بگۆڕە):-

هەرچەندە گۆڕانێکی ئەم دواییە لە چۆنیەتی کارکردنمان هەبوو، بەڵام زۆربەی زۆری ئێمە هێشتا دەچینە ناو ئۆفیسەکە ئێستا و دواتر. چۆن گونجاندن دەکەیت؟ بە سەیارە؟ بە گواستنەوەی گشتی؟ یان لەوانەیە تۆ زۆر بەبەخت بیت بۆ ڕۆیشتن بۆ ماڵەوە؟

هه مان ڕێگایه كان بۆ و له كاره وه هه موو رۆژێك مێشکت له سه ر ئه وه ی ئۆتۆپیلۆت دادەنێ. بە هەڵبژاردنی ئاراستەی جیاواز شتەکان ڕاوەشێنە!

ئەمە دەتوانێت کۆرتێکس چالاک بکات، ئەو بەشەی مێشکە کە بەرپرسیارە لە پرۆسەکردنی زانیاری. هەروەها دەتوانێت هیپۆکامپۆس هان بدات.

لە خاڵێک لە ژیانیدا، بیل گەیتس هەموو ڕۆژێک ڕێگایەکی جیاواز بۆ ماڵەوە دەبرد بۆ هاندانی مێشکی. بۆیە تۆش دەتوانی وەکو ئەو بیت.

١٠- بەکارهێنانی ئامێری پێشکەوتوو:-

پەیمانگای توێژینەوەی ئەمریکا ئەوەی دۆزیەوە کە ئیلێرینینگ ڕێژەی هێشتنەوە باشتر دەکات بە ٤٠-٦٠٪ ئەوە نزیکەی 50٪ زیاترە لە ڕێژەی هێشتنەوە کە لە فێربوونی پۆلدا بینراوە!

ئەگەر تۆ داوا لە فێرخوازانی هاوچەرخ دەکەیت، ئەوا بەرنامەی فێربوونی ئەندازیاریی گەشە بۆ تۆ چارەسەرە. فێربوونی مۆبایل ڕێگایەکی نایابە بۆ دانانی فێربوون لە سەر پەنجەکانی بینەرانت. لێکۆڵینەوەی پیو بۆی دەرکەوت کە لە ٪86ی بەکارهێنەرانی تەلەفۆنی مۆبایلەکانیان بەکاردێنن بۆ گەڕاندنەوەی زانیاری تەنها لە کاتی خۆیدا.

فێربوونی مۆبایل هەروەها بەکارهێنانی مایکرۆلێیەرینگ دەکات. ئەمە ئەو شوێنەیە کە فێربوون چڕدەکرێتەوە بۆ قەبارە قەبارە (بچوك، بچوك)بۆ ئەوەی ئاسانتر بێت بۆ فێرخوازان بۆ هەرسکردن. توێژینەوەکان دەریدەخەن کە هێشتنەوەی بیرگە زیاد دەکات و فێربوونی 17٪ کاراتر دەکات.

هیپۆکامپوس و یادەوەری

هیپۆکامپوس یارمەتی مرۆڤ دەدات بۆ دوو جۆر بیرەوەری، (declarative memorie و spatial relationships)

declarative memorie
ئەوانەن کە پەیوەندییان بە ڕاستی و ڕووداوەکانەوە هەیە. نموونە بریتی بێت لە لەبەرکردنی وتارەکان یان دێڕەکان لە شانۆگەرییەکدا یان دەقێک .

spatial relationships
ئەم جۆرە بیرەوەرییە پەیوەندی بە ڕێڕەو یان ڕێگاکانەوە هەیە . بۆ نموونە کاتێک شۆفێری تاکسییەک فێری ڕێگایەک دەبێت بەناو شارێکدا، ئەوا spatial relationships بەکاردەهێنن. پێدەچێت ئەم جۆری بیرەوەرییە لە هیپۆکامپوسی ڕاستدا هەڵگیرابێت .

سەرەڕای ئەوەش، یادەوەرییە کورتخایەنەکان دەگۆڕدرێن بۆ یادەوەرییە درێژخایەنەکان لە هیپۆکامپوسدا. پاشان ئەمانە لە شوێنێکی تری مێشکدا هەڵدەگیرێن.

ئەگەر یەکێک یان هەردوو بەشەکەی هیپۆکامپس بەهۆی نەخۆشییەکانی وەک نەخۆشی ئەلزەهایمەرەوە زیانیان پێگەیشت، یان ئەگەر لە ڕووداوێکدا ئازاریان پێگەیشت، ئەوا کەسەکە تووشی لەدەستدانی بیرەوەری و لەدەستدانی توانای دروستکردنی یادەوەری نوێی درێژخایەن دەبێت .

لەوانەیە نەتوانن هەندێک شت بەبیر خۆیان بهێننەوە کە ماوەیەکی کەم پێش زیانەکە ڕوویانداوە، بەڵام ڕەنگە هێشتا ئەو شتانەیان لەبیربێت کە زۆر لەمەوبەر ڕوویانداوە. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە یادەوەرییە درێژخایەنەکان لە بەشێکی تری مێشکدا هەڵدەگیرێن کاتێک دەبنە درێژخایەن.

(amnesia)
جۆرێکی تایبەتی لەدەستدانی بیرەوەرییە
کە لەناکاو گەشە دەکات، بەڕواڵەت لەسەر خۆی و دواتر تاڕادەیەک خێرا نامێنێت.

زۆربەی ئەو کەسانەی کە amnesia یان هەیە لە کۆتاییدا یادەوەرییەکانیان دەگەڕێننەوە، بەڵام هۆکارەکانی ڕوودانی کێشەکە و چارەسەرکردنی ڕوون نییە. لەوانەیە زیانگەیاندن بە هیپۆکامپوس ڕۆڵی هەبێت.

زیانگەیاندن بە هیپۆکامپوسبێت کێشەی ئەوەت بۆ دروستدەکات چۆن لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر بگەیت. لەوانەیە کەسەکە بتوانێت نەخشەی ئەو گەڕەکە بکێشێت کە لە منداڵیدا تێیدا ژیاوە بەڵام بۆی دەردەکەوێت کە چوون بۆ فرۆشگایەک لە ناوچەیەکی نوێدا زۆر قورسە لەسەری .

هەروەها قەبارەی بچووکی هیپۆکامپ ڕەنگە کاریگەری لەسەر حاڵەتەکانی وەک شیزۆفرینیا و تێکچوونی فشاری دوای کارەسات (PTSD) هەبێت، بەپێی شیکارییەکی مێتا لە ساڵی ٢٠٢١ و توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠١٧Trusted Source.